Ayaqlarımızın altında yerləşən və bizim evimiz adlandırdığımız planet saysız-hesabsız sürprizlərlə doludur. Kosmosdan baxanda Yer sadəcə fırlanan mavi kürə kimi görünə bilər. Lakin onun “qatlarını soyduqda” planetimizin heç də hamar və eynicinsli olmadığı üzə çıxır.
Qəribə strukturlar, kəskin sərhədlər və Yerin dərinliklərindəki tamamilə gözlənilməz dəyişikliklər göstərir ki, planetimiz təsəvvür etdiyimizdən qat-qat mürəkkəbdir.
Bizim.Media xəbər verir ki, bu barədə “Futura” nəşri yazıb.
Nəşr qeyd edir ki, Yer kürəsinin daxilində ən azı 5 maraqlı geoloji sirr gizlənir:
1. Ultra aşağı sürət zonaları (ULVZ) – mantiyanın dibindəki sirli sahələr
Yerin dərinliklərində aşkar edilmiş ən qəribə strukturlardan biri ultra aşağı sürət zonaları, yəni ULVZ-lərdir. Onlar mantiyanın ən aşağı hissəsində, xarici nüvə ilə sərhəddən bir qədər yuxarıda, ayaqlarımızın təxminən 2900 kilometr dərinliyində yerləşirlər. Bu zonalarda seysmik dalğalar gözləniləndən xeyli daha çox yavaşlayır.
Bu kəskin və dramatik yavaşlama həmin ərazilərdə həqiqətən qeyri-adi bir şeyin olduğunu və onların kifayət qədər aydın sərhədlərə malik olduğunu göstərir. Bununla belə, getdikcə daha mükəmməl xəritələr və modellər hazırlansa da, bu strukturların mənşəyi hələ də böyük sirr olaraq qalır.
Hələlik vahid fikir yoxdur və hər yeni kəşf bu sirri daha da maraqlı edir.
2. Nəhəng LLSVP-lər – planetin dibindəki böyük “damcılar”
ULVZ-lər Yerin dərinliklərindəki yeganə sirr deyil. Xarici nüvə ilə eyni sərhəddə alimlər o qədər nəhəng iki struktur aşkar ediblər ki, onların yanında ULVZ-lər belə kiçik görünür.
Onlardan biri Afrikanın altında, digəri isə Sakit okeanın altında yerləşir. Bunlar LLSVP-lər, yəni aşağı sürətli böyük kəsilmə dalğası əyalətləridir. Onları təsəvvür etmək üçün minlərlə kilometr enində və 1000 kilometrdən çox qalınlıqda olan nəhəng “damcılar” düşünmək olar.
Dəqiq bildiyimiz budur ki, bu “damcılar” mantiyanın dərinliklərindəki konveksiyada mühüm rol oynayır. Məhz bu qarışma prosesi vulkanik qaynar nöqtələri qidalandırır.
Bəzi araşdırmalar hətta böyük vulkanların “kökləri” hesab olunan mantiya plümlərinin bu sirli strukturların kənarlarında yarana biləcəyini göstərir.
3. 520 kilometr dərinlikdəki sərhəd – qatlar arasındakı müəmmalı sıçrayış
Qəribəliklər planetin ən dərin hissələri ilə məhdudlaşmır. Nisbətən “dayaz” hesab olunan, təxminən 520 kilometr dərinlikdə seysmik dalğaların sürəti yenidən dəyişir və tədqiqatçılar bunun dəqiq səbəbini müəyyən edə bilmirlər.
Bu qəribə sürət sıçrayışı ilk dəfə 1980-ci illərin sonlarında aşkar edildikdən bəri seysmoloqları düşündürür.
Ən geniş yayılmış nəzəriyyə minerallarla bağlıdır. Yerin üst mantiyası əsasən olivinlə zəngin süxurlardan ibarətdir. Lakin yüksək təzyiq altında olivin əvvəlcə vadzleyitə, daha sonra isə rinqvuditə çevrilir.
Bu çevrilmə – xüsusilə vadzleyitin rinqvuditə keçməsi – 520 kilometr dərinlikdə seysmik məlumatlarda aydın bir siqnal yaratmalıdır. Lakin problem də məhz buradadır: praktikada bu siqnal təəccüblü dərəcədə zəif və dəyişkəndir, bəzi hallarda isə ümumiyyətlə müşahidə olunmur.
Bu, həqiqətən sadəcə mineral çevrilməsidir, yoxsa burada başqa proses də iştirak edir?
Bəzi alimlər bunun riyazi artefakt ola biləcəyini düşünürlər. Son araşdırmalar isə dərinliklərdə karbon dövranının bu prosesə təsir göstərə biləcəyini göstərir. Heç kim hələ bu mübahisəni tam həll etməyib və buna görə də sirr olaraq qalmaqda davam edir.
4. Daxili nüvənin sirri – hər şey düşündüyümüzdən daha mürəkkəbdir
İndi təsəvvürümüzdəki liftlə birbaşa planetin nüvəsinə doğru enək.
Seysmologiya sayəsində bilirik ki, Yerin bərk daxili nüvəsinin radiusu təxminən 1220 kilometrdir və əsasən dəmir və nikel ərintisindən ibarətdir. Lakin burada gözlənilməz bir məqam var: seysmik dalğalar daxili nüvədən keçərkən istiqamətdən asılı olaraq müxtəlif sürətlərlə hərəkət edir.
Bu hadisə seysmik anizotropiya adlanır. Adətən bunun səbəbi dəmir kristallarının müəyyən üstün istiqamətlərdə düzülməsi ilə izah olunur.
Tədqiqatçılar bu məsələ ilə bağlı ciddi fikir ayrılığı yaşayırlar. Sanki bütün bunlar kifayət qədər mürəkkəb deyilmiş kimi, bəzi son araşdırmalar göstərir ki, daxili nüvə ümumiyyətlə tamamilə eynicinsli kürə olmaya bilər. Onun tam mərkəzində bir növ “alt nüvə” gizlənə bilər.
5. Xarici nüvənin çatışmayan kütləsi – izaholunmaz yüngüllük
Daxili nüvə ilə mantiya arasında yerləşən daha bir sirr var: maye xarici nüvə. O, daxili nüvəni əhatə edir və Yerin maqnit sahəsinin yaranması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Lakin burada ən qəribə məqam budur: xarici nüvə nəhəng təzyiq və temperatur şəraitində yalnız dəmir və nikeldən ibarət olsaydı, gözləniləndən daha yüngüldür.
Alimlər hesab edirlər ki, onun tərkibinə daha yüngül elementlər də qarışmış olmalıdır. Bunlara kükürd, silisium, oksigen, karbon və ya hidrogen aid edilə bilər. Lakin bu elementlərin dəqiq hansı nisbətdə və hansı tərkibdə olduğu hələ də böyük sirr olaraq qalır.
Bu sirrin həlli hətta geodinamonun – Yerin maqnit sahəsini yaradan prosesin – necə işlədiyini daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər. Çünki nüvənin dəqiq kimyəvi tərkibi onun sıxlığına, konveksiyasına, həmçinin elektrik və istilik xüsusiyyətlərinə birbaşa təsir göstərir. (Kult.az)
Bizim.Media
