Rəqəmsal texnologiyalar müasir həyatın ayrılmaz hissəsi olsa da, erkən uşaqlıq dövründə onların balanslı istifadəsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Elmi araşdırmalar göstərir ki, həddindən artıq və nəzarətsiz ekran istifadəsi bəzi uşaqlarda nitq, diqqət və sosial bacarıqların inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, hər bir inkişaf gecikməsinin səbəbi fərqli ola bilər və düzgün qiymətləndirmə üçün mütəxəssis müayinəsi vacibdir.
Bəzən mediada və sosial şəbəkələrdə "virtual autizm" ifadəsinə rast gəlinir.
Lakin qeyd etmək vacibdir ki, bu termin rəsmi tibbi diaqnoz deyil.
Bəzi mütəxəssislər uzun müddət sosial ünsiyyətdən məhrum qalan və həddindən artıq ekran qarşısında vaxt keçirən uşaqlarda autizmə bənzər davranış əlamətlərinin müşahidə oluna biləcəyini bildirirlər. Ancaq bu hallar autizm spektr pozuntusu ilə eyniləşdirilə bilməz. Belə əlamətlər müşahidə olunarsa, diaqnoz yalnız pediatr, uşaq nevroloqu və ya uşaq psixoloqu tərəfindən qoyula bilər.
Uşaqlarda nitq geriliyi də bununla bağlıdır?
Mövzu ilə bağlı Bizim.Media-ya danışan psixoloq Gülnar Orucova deyib ki, əvvəllər uşaqlar bir qayda olaraq 1 yaşında danışırdılar:
“Lakin son 10-15 ildə bu ənənə pozulub. Uşaqların çoxu loqoped, psixoloq yardımı olmadan danışmırlar. Bunun da müəyyən səbəbləri var. Məsələn, əksər analar özlərinin rahatlığı üçün körpə yaşlarından uşaqları smartfona və planşetə alışdırırlar.
Hətta yemək yeyəndə belə körpənin əlində smartfon olur. Əlində smartfon olan uşaq necə və nə qidalandığını bilmir. Yalnız ağzını açıb-yumur. Onun fikri smartfonun 4-5 saniyədən bir dəyişən görüntülərdə qalır.
Belə uşaqlarda obez olma ehtimalı daha yüksək olur. Çünki belə uşaqların beyninə doyma siqnalı çatmır. Onlar “doydum” nədir bilmirlər. Yəni onlarda doymaq hissi olmur. Nəzərə alaq ki, smartfon birtərəfli ünsiyyət deməkdir.
Cansız ünsiyyətsə uşaqlarda ətrafda baş verənlərə reaksiyanı zəiflədir. Nəticədə belə uşaqlar heç nəylə maraqlanmır, heç nə soruşmur. Bu cür ünsiyyətsizliksə uşaqların gec danışmasına səbəb olur. Araşdırmalar göstərir ki, smartfondan asılı uşaqlar digər uşaqlardan 30 faiz gec danışmağa başlayırlar”.
Müsahibimiz qeyd edib ki, əvvəllər hamilə qadınlar çox nadir hallarda həkimə müraciət edirdilər:
“Lakin indi bu müraciətlərin sayı kəskin artıb. Çox təəssüf ki, bəzi həkimlər şirkətlərlə iş birliyinə gedərək hamilə qadınlara müxtəlif dərmanları və qida əlavələri tövsiyyə edirlər. Bax səbəbin biri də həmin dərmanlar və qida əlavələridir.
Digər tərəfdən, əvvəllər hamilə qadına ultrasəs müayinəsi ən yaxşı halda 2 aydan bir tövsiyə olunurdu. Amma indi hamilə qadını bəzən ayda 2 dəfə ultrasəs müayinəsinə salırlar. Bundan başqa qadınlar əvvəllər hamiləliyin ancaq yeddinci ayında doplerə gedirdilər, indi bunu beşinci aya salıblar.
Bunların da hamısı doğulacaq körpənin sağlamlığına xələl yetirir. Adətən uşaqların həyatını üç mərhələyə bölürlər: doğumdan əvvəl, doğum və doğumdan sonra. Bu mərhələnin hər hansı birində problem olursa, bu uşağın gələcəyinə, o cümlədən danışmasına təsir edir.
Bu gün uşaqlar daha çox keysəriyyə əməliyyatıyla dünyaya gəlirlər. Halbuki təbii doğuş uşağın sağlamlığı üçün daha önəmlidir. Çünki uşaq çanaqdan keçərkən ilk stresi orda yaşayır. Elmi araşdırmalar sübut edir ki, belə uşaqlar sonradan stressə daha davamlı olurlar. Bütün bu sadaladıqlarımız uşaqlarda gec danışmanın tibbi səbəbləridir”.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
