Xəbər verdiyimiz kimi, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Özbəkistana dövlət səfərindədir. Səfər çərçivəsində iki ölkə arasında bir sıra vacib müzakirələr aparılıb, sənədlər imzalanıb. Ən önəmlisi, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində yeni və çox böyük hədəflər müəyyən edilib.
Məhz bu baxımdan Azərbaycan liderinin qardaş ölkəyə səfəri tarixi hadisədir.
Təsadüfi deyil ki, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev bəyan edib ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri tarixi əhəmiyyət kəsb edir:
"Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistana dövlət səfəri mübaliğəsiz tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Biz bu gün bu barədə dəfələrlə danışdıq, çünki əslində, imzaladığımız hər şey, razılaşdığımız hər şey ikitərəfli əməkdaşlığın tarixi hadisələridir".
MÖVZU İLƏ BAĞLI:
“Euronews”: Azərbaycan və Özbəkistan müttəfiqliklərini dərinləşdirir
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev isə Özbəkistanla müəyyən edilən yeni hədəfləri Cənubi Qafqazın və Mərkəzi Asiyanın həyatında əlamətdar hadisə kimi dəyərləndirib:
“Mərkəzi Asiya və Azərbaycan bu gün böyük potensiala, lakin bundan da böyük inkişaf potensialına malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi regiondur. Bu böyük və artıq kifayət qədər inteqrasiya olunmuş regionun inkişafının ümumi müsbət dinamikası da daha çox Özbəkistanla Azərbaycan arasında sıx qarşılıqlı fəaliyyətdən asılıdır”.
Əbədi dostluq – artıq siyasi şüar deyil, hüquqi öhdəlikdir.
Təbii ki, ölkə rəhbərlərinin iştirakı ilə imzalanan, razılaşdırılan bütün məsələlər iki qardaş ölkə arasında əlaqələrin dərinləşməsinə və şaxələnməsinə xidmət edir.
Amma ən böyük hadisə Daşkənddə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev tərəfindən imzalanan “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə”dir. Bu Müqavilə iki ölkənin münasibətlərində yeni mərhələ açan strateji sənəddir.
Müqavilənin ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri əbədi dostluq, qarşılıqlı etimad, strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik prinsipləri üzərində qurulur. Yəni sənəd mövcud münasibətlərin sadəcə emosional ifadəsi deyil, onların uzunmüddətli hüquqi-siyasi çərçivəyə salınmasıdır.
Bu, əslində, son illərdə formalaşmış xəttin məntiqi davamıdır.
Məlum olduğu kimi 2024-cü ildə iki ölkə müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə imzaladı. 2025-ci ildə isə onun həyata keçirilməsi üzrə 2025–2029-cu illəri əhatə edən “Yol xəritəsi” qəbul edildi.
Bütün bunlarsa iki ölkənin münasibətlərinin təsadüfi siyasi yaxınlaşma deyil, institusional xarakter aldığını göstərir.
Müqavilənin mühüm geosiyasi tərəfi
Müqavilədə tərəflərin bir-birinin suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə zərər vura biləcək blok və ittifaqlarda iştirak etməməsi, habelə ərazilərindən digər tərəfə qarşı belə fəaliyyət üçün istifadə edilməsinə yol verməməsi nəzərdə tutulur.
Bu müddəa xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki Azərbaycan və Özbəkistan yalnız ikitərəfli münasibətlər qurmur, həm də bir-birinin təhlükəsizlik maraqlarına hörməti siyasi öhdəliyə çevirirlər.
Azərbaycan üçün bunun xüsusi əhəmiyyəti var. Azərbaycan Türk dünyasında əməkdaşlığın yalnız mədəni və humanitar platforma kimi deyil, iqtisadi, nəqliyyat, siyasi və təhlükəsizlik əməkdaşlığı formatı kimi inkişaf etdirilməsində maraqlıdır. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük və strateji əhəmiyyətli dövlətlərindən biri kimi Azərbaycanın Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyaya çıxışında mühüm tərəfdaşdır.
Zəngəzur və Orta Dəhliz kontekstində
Əbədi dostluq müqaviləsinə nəqliyyat perspektivindən də baxmaq lazımdır.
Azərbaycanın Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyaya, Özbəkistanın isə Qafqaz və Avropaya çıxış imkanları iki ölkəni Orta Dəhlizin təbii tərəfdaşlarına çevirir.
Bu baxımdan Bakı–Tbilisi–Qars, Ələt limanı, Xəzər dənizində yükdaşımalar və Mərkəzi Asiya nəqliyyat şəbəkələri arasında inteqrasiyanın dərinləşməsi gələcəkdə Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi münasibətlərinin əsas sütunlarından birinə çevrilə bilər.
Müqavilənin imzalandığı sammitdə iqtisadi istiqamətdə də konkret hədəflər müəyyənləşdirilib. Tərəflər 2030-cu ilədək qarşılıqlı ticarət dövriyyəsini 1 milyard dollara çatdırmaq proqramını imzalayıblar.
Bu rəqəm sadəcə iqtisadi göstərici deyil. O, siyasi münasibətlərin real iqtisadi məzmuna çevrilməsi məqsədini göstərir.
Tarixi anlaşmanın Türk dünyası üçün əhəmiyyəti
Müqavilənin daha geniş geosiyasi mənası isə Azərbaycan və Özbəkistanın Türk dünyasının iki mühüm dayağı olmasıdır.
Azərbaycan Cənubi Qafqazda, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyada strateji mövqeyə malikdir. Bu iki dövlət arasında münasibətlərin maksimum səviyyəyə yüksəlməsi Xəzərdən Mərkəzi Asiyaya uzanan siyasi-iqtisadi xəttin möhkəmlənməsi deməkdir.
Burada söhbət hansısa başqa dövlətə qarşı ittifaqdan getmir. Əksinə, iki ölkə öz milli maraqlarını və suveren inkişaf modellərini dəstəkləməyi müqavilədə təsbit edir. Bu, Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək inkişafı baxımından da mühüm siyasi kapital yaradır.
Müqavilə ilə yanaşı 23 avqust sammitində pensiya təminatı, mədəniyyət, turizm, investisiya və ticarət sahələrində sənədlər imzalanıb. Həmçinin xarici işlər və ədliyyə nazirlikləri arasında 2027–2028-ci illər üçün əməkdaşlıq proqramları razılaşdırılıb.
Bununla yanaşı, bankçılıq, tikinti materialları, təhsil, turizm, yaşayış kompleksləri, mineral xammalın emalı və bağçılıq kimi sahələrdə yeni birgə layihələrə start verilib.
Yəni “əbədi dostluq” siyasi sənəd olmaqla paralel iqtisadi əməkdaşlığı da özündə ehtiva edir.
Mədəni-humanitar amil
Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin fərqi ondadır ki, bu yaxınlaşmanın arxasında yalnız dövlət maraqları dayanmır. İki xalq arasında dil, mədəniyyət, ədəbiyyat və tarixi əlaqələr mövcuddur. Özbəkistan tərəfi də Azərbaycanla münasibətlərin əsasını ortaq mənəvi dəyərlər, mədəniyyət və çoxəsrlik tarixi əlaqələrin təşkil etdiyini vurğulayıb.
Bu baxımdan müqavilənin adı “əbədi dostluq” diplomatik termin olmaqla yanaşı, iki xalq arasında mövcud olan tarixi yaxınlığın siyasi ifadəsinə çevrilir.
Azərbaycanın xarici siyasəti baxımından
Müqavilə Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətinin də mühüm nəticəsidir. Azərbaycan həm Cənubi Qafqazın, həm Xəzər hövzəsinin, həm də Türk dünyasının əsas aktorlarından biri kimi öz tərəfdaşlıq şəbəkəsini genişləndirir. Özbəkistanla münasibətlərin müttəfiqlikdən “əbədi dostluq” səviyyəsinə yüksəlməsi Azərbaycanın Mərkəzi Asiyada siyasi və iqtisadi çəkisini artırır.
Eyni zamanda Özbəkistan üçün Azərbaycan Avropaya, Türkiyəyə və Aralıq dənizi hövzəsinə çıxış baxımından mühüm tranzit və iqtisadi tərəfdaşdır.
Beləliklə, Bakı Daşkənd üçün Qərbə açılan qapılardan biri, Daşkənd isə Bakı üçün Mərkəzi Asiyanın dərinliklərinə açılan strateji tərəfdaşdır.
Əbədi dostluq haqqında Müqavilə:
- İki ölkənin siyasi etimadını hüquqi çərçivəyə salır;
- Qarşılıqlı təhlükəsizlik və suverenliyə dəstəyi gücləndirir, iqtisadi və investisiya əlaqələrini dərinləşdirir;
- Orta Dəhlizin inkişafına əlavə siyasi stimul verir, Türk dünyasında əməkdaşlığın praktiki məzmununu artırır, eləcə də Azərbaycan və Özbəkistanın regional və beynəlxalq məsələlərdə koordinasiyası üçün yeni imkanlar yaradır.
Beləcə, 2024-cü ildə müttəfiqlik haqqında müqavilə ilə siyasi yaxınlıq rəsmiləşdirildi, 2026-cı ildə isə “əbədi dostluq” müqaviləsi həmin münasibətə tarixi və strateji məna verdi.
Bu mənada 23 avqust 2026-cı il sənədi sadəcə iki prezidentin imzaladığı müqavilə deyil, Xəzərin iki sahilini Mərkəzi Asiyanın mərkəzi ilə birləşdirən yeni siyasi-iqtisadi əməkdaşlıq xəttinin mühüm hüquqi dayağıdır.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
