Özbəkistanda Azərbaycan və özbək rəsmilərinin öz dillərində danışaraq bir-birini anlaması ortaq tükcə məsələsini yenidən gündəmə gətirib. Uzun müddətdir türk respublikaları arasında ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması müzakirə olunur.
Bunun gerçəkləşməsi nə dərəcədə realdır? Hansı məqamlara diqqət yetirməliyik?
Bizim.Media xəbər verir ki, Globalinfo.az-a danışan türkoloq Əkbər Qoşalı “ortaq türk dili” ilə “ortaq türkcə – ortaq ünsiyyət dili”nin eyni hadisə olmadığını bildirib.
“Türk millətlərinin öz milli ədəbi yaxud dövlət dilindən əl çəkib süni şəkildə yeni bir “vahid dil” yaratmasının tərəfdarı deyiləm. Azərbaycan türkcəsi, Türkiyə türkcəsi, özbək, qazax, qırğız, türkmən və digər türkcələr bizim ortaq mədəniyyət ağacımızın canlı, yaşıl budaqlarıdır. Budaqları kəsib ağacı “birləşdirmək” olarmı? Ağac onsuz da kökündə birdir.
Özbəkistanda Azərbaycan və özbək rəsmilərinin öz dillərində danışaraq bir-birini anlaması çox gözəl, anlamlı bir örnəkdir. Bu, yüzillər boyu siyasi sərhədlər, fərqli əlifbalar və vasitəçi dillər səbəbindən müəyyən qədər bir-birindən uzaq düşmüş qardaş dillərin yenidən təbii ünsiyyət mühitinə qayıtmasının əlamətidir. Biz bir-birindən uzaqlaşmış, ancaq kökü, təməl söz varlığı, qrammatik quruluşu, düşüncə və ifadə məntiqi böyük ölçüdə qohum olan dillərdə danışırıq.
Bax, elə ona görə, mən ortaq türkcəni hansısa institutun kabinetlərində hazırlanıb, bizlərə təqdim ediləcək süni dil kimi təsəvvür etmirəm. Ortaq türkcə zamanla, canlı təmasların içindən doğmalıdır. Dövlət başçıları, diplomatlar, alimlər, yazarlar, jurnalistlər, tələbələr bir-birini daha çox dinlədikcə; filmlərimiz çevrilmədən yayımlandıqca; kitablarımız qarşılıqlı oxunduqca; ortaq televiziya və rəqəmsal media məkanı genişləndikcə təbii bir qarşılıqlı anlaşma leksikonu yaranacaq.
Yəni ortaq türkcəni yalnız dilçilər yaratmayacaq – həyat, əməli çalışma və məqsədyönlü gedişat özü yaradacaq”.
Ekspertin sözlərinə görə, burada Ortaq Türk Əlifbasının önəmi də böyükdür:
“Artıq 34 hərfdən ibarət ortaq əlifba modeli üzərində razılıq əldə olunub və onun praktik tətbiqi yönündə iş gedir. Ortaq əlifbanı ortaq dilin özündən irəli, ortaq oxunun açarı saymaq doğrudur. Bir-birimizin yazdığını rahat oxumağa başladıqda bir-birimizin danışığını anlamağımız da sürətlənəcək.
Bunun üçün orta məktəblərdən universitetlərə, akademiyalara qədər türk dillərinin qarşılıqlı öyrədilməsi, ortaq terminoloji sözlüklərin hazırlanması, televiziya və rəqəmsal platformlarda altyazılı yayımların artırılması, tələbə-müəllim mübadiləsi, ortaq ədəbiyyat antologiyaları və media layihələri çox önəmlidir”.
Ə.Qoşalı deyib ki, ortaq türkcə zəngin türk dillərindən hansınınsa o birilərinə üstün gəlməsi demək olmamalıdır:
“Məsələ “hamı filan türkcədə danışsın” şəklində qoyularsa, təbii dil yaxınlaşmasının yerinə süni rəqabət yarana bilər. Bizim gücümüz birrənglikdə deyil, bir kökdən gələn çoxrənglilikdədir.
Ən azı Orxon-Yeniseydən bəri gələn böyük dil yaddaşımız bizə bunu öyrətmirmi?
İndi Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY, Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, universitetlər, media, ədəbiyyat və getdikcə artan insani təmaslar həmin məsafələri yenidən qısaldır. Ortaq Türk Əlifbası üzrə görülən işlərin məqsədlərindən biri də qarşılıqlı anlaşmanı və əməkdaşlığı gücləndirməkdir.
Ona görə “bir-birimizi vasitəçisiz anlamaq üçün nə etməliyik?” sualını daha doğru görməkdə haqlıyıq. Azərbaycanlı özbək qardaşını, özbək qazaxı, qazax saxalını, qırğız qıprıslını, türkmən tatarı öz doğma dilində anlayırsa, bundan gözəl ortaq türkcə modeli nə ola bilər? Mənim arzuladığım mənzərə bax, budur.
Biz dillərimizi bir dilə çevirməkdənsə, dillərimizi bir-birinə çevirmədən anlamağı öyrənməklə daha xeyirli iş görmüş olarıq. Gələcəyin ortaq türkcəsinin ən gözəl fəlsəfəsi, kulturolojisi də elə budur. Asif Ata üslubunca desək, bir dil yaratmaq yox – bir-birimizi anlamaq! Dilləri azaltmaq yox – aradakı məsafəni azaltmaq! Eyniləşmək yox – doğmalaşmaq! Türk dünyasının dil birliyi də bax, belə doğmalaşmanın içindən gələcəkdir”.
Bizim.Media
