Ötən gün İrəvanda Azərbaycan və Ermənistan vətəndaş cəmiyyətlərinin nümayəndələri arasında mühüm görüş baş tutub. Görüşdə Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan, Azərbaycan tərəfindən Fərhad Məmmədov, Rusif Hüseynov, Ramil İsgəndərli, Kamalə Məmmədova, Ermənistan tərəfindən isə Areq Koçinyan, Boris Navasardyan, Naira Sultanyan, Narek Minasyan və Samvel Meliksetyan iştirak ediblər.
Tərəflər sülh prosesinin perspektivlərini, humanitar məsələləri, iqtisadi və logistik imkanları, habelə etimadın möhkəmləndirilməsi yollarını müzakirə ediblər. Görüş çərçivəsində gələcək planların hazırlanması və birgə təşəbbüslərin istiqamətləri müəyyənləşdirilib.
MÖVZU İLƏ BAĞLI:
İrəvanda Ermənistan və Azərbaycan nümayəndələri arasında dəyirmi masa KEÇİRİLDİ - FOTO
Siyasi iradənin təntənəsi
Bu görüş, Vaşinqtonda avqustun 8-də əldə edilən razılaşmadan sonra bölgədə sülhün bərqərar olması istiqamətində atılan ardıcıl addımların məntiqi davamıdır.
Sülh prosesinin praktiki tətbiqi çərçivəsində ilk böyük hadisə isə Azərbaycanın işğal dövründən mövcud olan Ermənistanla yük tranziti məhdudiyyətlərinin hamısını aradan qaldırması oldu. Bu barədə ilk bəyanatı Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə birgə keçirdikləri mətbuat konfransında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev səsləndirdi:
“Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh dövrü başlayıb. Bu gün yeni mərhələ başlayır, hətta deyərdim ki, yeni dövr başlayıb – Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh dövrü. Son hərbi toqquşmalardan cəmi iki il keçməmiş sülh sazişinin paraflanması hər iki ölkənin kifayət qədər yüksək səviyyədə siyasi iradə nümayiş etdirməsindən xəbər verir”.
Çox keçmədi ki, qarşı tərəfdən də eyni məzmunlu bəyanatı eşitdik. Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan Prezident İlham Əliyevə Azərbaycanın Ermənistana yüklərin tranzitinə dair bütün məhdudiyyətləri aradan qaldırmasına görə təşəkkür etdi:
“Bu gündən etibarən yük maşınlarının Türkiyədən Azərbaycana və Azərbaycandan Türkiyəyə Ermənistan ərazisindən tranzitini təmin etməyə hazırıq”.
Parlament diplomatiyası və siyasi dialoq
Sülh prosesinin davamı olaraq oktyabrın 21-də Cenevrədə keçirilən Parlamentlərarası İttifaqın 151-ci Assambleyası çərçivəsində Azərbaycan Milli Məclisinin sədri Sahibə Qafarova ilə Ermənistan parlamentinin rəhbəri Alen Simonyan arasında görüş baş tutdu.
Spikerlər konstruktiv dialoqun davam etdirilməsinin vacibliyini qeyd edərək, parlamentlər səviyyəsində etimadın möhkəmləndirilməsi tədbirlərini dəstəkləməyə hazır olduqlarını bildiriblər.
“Xalq diplomatiyası”nın təzahürü
Siyasi razılaşmaların ardınca baş tutan İrəvan görüşü həm də “xalq diplomatiyası”nın yenidən aktivləşməsi kimi dəyərləndirilir. Məhz bu məqsədlə Bakı ilə İrəvan arasında ilk çarter reysi həyata keçirildi — bu, 37 ildən sonra iki ölkə arasında ilk mülki uçuş oldu.
Bu faktın özü simvolik məna daşıyır. Çünki sonuncu dəfə iki ölkə arasında hava əlaqəsi 1988-ci ilin dekabrında — Spitak zəlzələsi zamanı qurulmuşdu. Episentri Spitak şəhəri olan zəlzələ zamanı 25 mindən artıq adam həlak olmuş, 170 min nəfər isə xəsarət almışdı. Zəlzələdən sonra ilk olaraq Ermənistana Azərbaycan yardım əlini uzatmışdı. 11923 saylı hərbi hissənin heyətindən ibarət xilasedici dəstə hərbi hissənin komandiri Vaqif Əhmədovun rəhbərliyi ilə Ermənistanın zəlzələ baş vermiş Spitak şəhərinə getdi. Onda azərbaycanlı briqada yüzlərlə yaralı ermənini dağıntılar altından xilas etdi.
Dekabrın 11-də isə Azərbaycandan Spitaka yardım məqsədi ilə könüllülərdən ibarət ikinci qrup yığıldı. Lakin könüllüləri Spitaka aparan “İL-76”təyyarəsinin vurulması nəticəsində 78 nəfər azərbaycanlı həlak olmuşdu.
Bu hadisədən sonra iki ölkə arasında mülki uçuşlar dayandırılmışdı. İndi isə sülh prosesinin bərpası ilə həmin “hava körpüsü” yenidən açılır.
Qərbin yoxa çıxan kölgəsi
Məlum olduğu kimi, uzun illər bölgədəki dialoqlar Qərb institutlarının təşəbbüsləri ilə aparılırdı. Vətəndaş cəmiyyətləri arasında görüşlər, müzakirələr hər zaman üçüncü ölkələrin vasitəsilə reallaşırdı. Ancaq bu dəfə vəziyyət fərqlidir. Artıq Azərbaycan və Ermənistan təşəbbüsü öz əllərinə alıblar.
Sülh prosesinin həm siyasi, həm də ictimai səviyyədə Qərbin vasitəçiliyi olmadan davam etməsi, regional subyektivliyin bərpası baxımından mühüm hadisədir. Bu, həm də göstərir ki, hər iki ölkə öz gələcəklərini kənar diktələrlə deyil, qarşılıqlı etimadla qurmaq istəyir.
Revanşizm təhlükəsi və yeni düşüncə zərurəti
Bütün bu proseslərə baxmayaraq, Ermənistanda revanşist meyillər hələ də qalmaqdadır. Köçəryan–Sarkisyan cütlüyü, “Qarabağ klanı”, Rusiyadakı erməni əsilli oliqarxlar, diaspor və kilsə hələ də köhnə, xam xəyallarından oyana bilmirlər. Onlar mütəmadi olaraq sülh prosesini hədəf alan bəyanatlar səsləndirir, erməni cəmiyyətində revanşizm ruhunu alovlandırmağa çalışırlar.
Ancaq müharibə dövrü artıq keçmişdə qalıb, Cənubi Qafqazda sülh pəncərəsi açılıb. Burada revanşizmə, absurd xəyallara yer yoxdur. Ona görə də erməni xalqı keçmişin saxta nostalgiyasına qapılmamalı, gələcəyi düşünməlidir. Gələcək isə silahlarda, savaşlarda deyil, sülhdə və sosial-iqtisadi əlaqələrin qurulmasındadır.
Unutmaq olmaz ki, Azərbaycan cəmiyyəti də illərlə müharibə şəraitində yaşayıb. Ancaq indi əsas məqsəd hər iki xalqı sülhə hazırlamaq, qarşılıqlı ünsiyyət və etimadı möhkəmləndirməkdir.
Uzun, amma qaçılmaz yol
İrəvan görüşü hələ başlanğıcdır. Qarşıda cəmiyyətlərin bir-birini anlamaq və etimadı bərpa etmək baxımından uzun, lakin zəruri bir proses dayanır.
Bu gün başlayan təmaslar ilk addımlardır, lakin davamlı sülhün əsasını məhz bu cür cəsarətli addımlar qoyur. Əsas odur ki, etimad quruculuğu prosesi uğurla davam etdirilsin və iki ölkənin birgə sülh şəraitində yaşaması zərurəti cəmiyyət təfəkküründə də qəbul olunsun.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
