Azərbaycanda 30 və daha çox yaş həddinə çatan bir çox insan üçün mənzil məsələsi həyatın ən vacib qərarlarından birinə çevrilir. Günü-gündən artan mənzil qiymətləri ilə şəxs kirayədə yaşamaqla ipoteka krediti ilə mənzil almaq arasında seçim edə bilmir. Çünki şərtlər hər kəs üçün əlçatan deyil. Bu yollardan hansının sərfəli olub olmaması sual doğurur.
Mövcud şəraitdə dövlətin təqdim etdiyi mexanizmlər, xüsusilə Azərbaycan İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu vasitəsilə verilən ipoteka kreditləri və Mənzil İnşaatı Dövlət Agentliyi (MİDA) layihələri müəyyən çıxış yolu kimi təqdim olunur. Lakin güzəştli imkanlardan yararlanmaq üçün qoyulan şərtlər “gənc ailə” anlayışı, bir çox hallarda müzakirələrə səbəb olur.
Belə ki, bu kateqoriyaya düşmək üçün rəsmi nikahın olması, iş təcrübəsi və yaş həddinin nəzərə alınması kimi tələblər bir çox subay gənclərin bu proqramdan kənarda qalmasına gətirib çıxarır. Yəni 35 yaşına qədər ailə qurmusansa, daha az təcrübə ilə güzəştlərdən gənc ailə kimi yararlana bilərsən. Əgər bu yaşa qədər ailə qurmamısansa, onda təcrübən daha çox olmalıdır.
İpoteka variantına gəldikdə isə, sabit gəliri olan və uzun müddət eyni şəhərdə yaşamağı planlaşdıran şəxslər üçün bu model daha sərfəli hesab olunur. Aylıq ödənişlər bir çox hallarda kirayə qiymətlərinə yaxın olsa da, ödənilən vəsait sonda şəxsin öz mülkiyyətinə çevrilir. Bununla yanaşı, daşınmaz əmlakın gələcəkdə dəyər qazanması ehtimalı da bu seçimi daha cəlbedici edir. Lakin yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, hər kəs bu şərtlərə cavab verə bilmir.
Belə olduqda gənclər nə etməlidirlər?
Mövzu ilə bağlı əmlak məsələləri üzrə ekspert Elnur Azadov Bizim.Media ilə fikirlərini bölüşüb.
Onun sözlərinə görə, son illər gənclər özlərini yaşayış üçün mənzillə təmin edə bilmədikləri üçün ailə qurmaqdan imina edirlər
“Dəqiq statistika bilməsəm də bundan şikayət edənlər çoxdur. 2020-ci ildən sonra ölkədə daşınmaz əmlak kəskin bahalaşıb. Dinamika stabil artım üzrə gedir və ilkin daşınmaz əmlak bazarındakı qiymət artımı 2021-ci illə müqayisədə təxminən 70 faizə çatıb. Köhnə yaşayış fondunda isə çoxmənzilli binalarda artım 60-65 faiz arasında dəyişir. Bu rəqəmlər Bakı şəhəri və Abşerona aiddir.
Regionlarda bahalaşma nisbətən azdır.
Daşınmaz əmlakın bahalaşması və inflyasiyanın çox olması vətəndaşlarda yığım kapitalının az olmasını göstərir. Pandemiyadan öncə vətəndaşların yığım kapitalları daha yüksək idi. Bir çox istehlak mallarının, xidmətlərin bahalaşması nəticəsində vətəndaşların bir qisminin yığım kapitalı azalıb. Bu azalma ilə paralel daşınmaz əmlakın bahalaşması da vətəndaş üçün daşınmaz əmlakın alışını kifayət qədər əlçatmaz edir. Buna görə də son 3-4 il ərzində vətəndaşların ipoteka ilə bağlı müraciətləri təxminən iki dəfə artıb”.
“Ehtiyacı olmayanlar da investisiya üçün ev alır”
Ekspert hesab edir ki, daşınmaz əmlakın il ərzində 11-12 faiz bahalaşması ehtiyacı olmayan vətəndaşların da buna investisiya kimi baxmasına gətirib çıxarıb:
“Yəni investisiya məqsədilə ipotekadan istifadə edənlər də çoxdur. Fond tərəfindən minimal ilkin ödəniş tələbi 15 faizdir. Əgər vətəndaş 100 min manatlıq mənzil alırsa, onun ilkin ödənişi ən azı 15 min manat olmalıdır. Daşınmaz əmlakın bahalaşması onun ilkin ödənişinin toplanmasına çətinlik yaradıb.
Bu da cəmiyyətdə problemə çevrilib. 10 il öncə əməkhaqqı bu günlə müqayisədə 20-30 faiz artıbsa, inflyasiya və digər göstəriciləri nəzərə alsaq, daşınmaz əmlak iki dəfə bahalaşıb. Bu o deməkdir ki, vətəndaş artıq aylıq ödənişi də ödəməkdə çətinlik çəkəcək. Artıq onun gəlirləri vətəndaşın ipotekadan yararlanmasına imkan verməyəcək”.
O qeyd edib ki, bunun nəticəsində diskriminasiya yaranır:
“O şəxslərin ipotekaya əlçatanlığı yaranır ki, onların gəlirləri daha yüksəkdir. Təəssüflər olsun ki, daşınmaz əmlakın bahalaşması belə bir tendensiya yaradır ki, həssas və imtiyazlı təbəqə bundan əziyyət çəkirdisə, daşınmaz əmlak kredit resurslarına kifayət qədər qazancı çatmırdırsa, bahalaşmadan sonra ümumiyyətlə bir çox vətəndaş ipotekadan yararlana bilmir.
Daha yüksək gəlirli kateqoriyalar Bakıya aid olduğuna görə, verilən ipotekaların təxminən 85 faizindən çoxu Bakı şəhərinə yönəlib. Az sayda Xırdalan və Sumqayıta aiddir. Regionlarda ipoteka götürən şəxslər ümumi həcmin 10 faizini təşkil etmir. Regionlarda əhalinin gəlirliliyi az olduğuna görə, ipoteka götürənlərin də sayı azdır”.
Müsahibimiz daşınmaz əmlakın bahalşama səbəblərinə də toxunub:
“Bahalaşmanın müəyyən səbəbləri var. Bu da tikinti və şəhərsalma ilə bağlıdır. 2021-ci ildən başlayarq Qarabağ iqtisadi zonasında geniş həcmli yeni inşaata başlanılması bəzi inşaat mallarının bahalaşmasına səbəb olub. Xüsusilə, armaturun bahalaşması tikinti şirkətlərinə ciddi təsir etdi. Tikinti şirkətlərinin də bazarda aktivliyi azaldı, onlara verilən icazələr məhdudlaşdıırldı deyə aralarında rəqabət də azaldı və buna görə də qiymətlər süətlə artmağa başladı.
Hazırda rəqabət az olduğuna görə qiymətlər də yüksəkdir. Böyük tikinti şirkətlərinin bazara çıxması nəticəsində onlar arasında rəabət artdıqda qiymətlərin stabilləşməsi mümkün ola bilər. 2019-cu ildən başlayaraq İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu tərəfindən tətbiq olunan satmaq öhdəliyi ilə icarə müqaviləsinin bağlanması layihəsi müsbət qiymətləndirilir. Bir illik kirayə haqqı ilə müraciət həll olunur. Bir də MİDA xətti ilə əmlakların alınması layihəsi mövcuddur”.
Günay Şahmar, Bizim.Media
