Son illər bəzi dövlət qurumları əlavə dövriyyə vəsaiti cəlb etmək üçün qiymətli kağızlar-istiqrazlar buraxır. Amma məsələyə birtərəfli maraq prizmasından yanaşan bəzi qurumlar sonda istiqraz sahibləri qarşısında çətin duruma düşür.
Məsələn, “Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti istiqraz buraxılışı yolu ilə investorlardan milyonlarla dollar borc alıb. Hazırda o borcların qaytarılmasında problem yaşanır. Çünki QSC-nin xalis mənfəti ilbəil azalır.
Belə ki, “Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” QSC 2024-cü ili 14 milyon 495 min manat xalis mənfəət ilə başa vurub. Dövlət şirkəti 2023-cü ili 43 milyon 685 min manat xalis mənfəət ilə bağlamışdı. Beləliklə, “Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi”nin xalis mənfəəti 2024-cü ildə 2023-cü illə müqayisədə 3 dəfə azalıb.
QSC-nin əsas əməliyyat gəlirləri 2023-cü ildə 524 milyon 195 min manat ikən 2024-cü ildə 445 milyon 403 min manata düşüb (78 milyon 792 min manat və ya 17,7% azalıb).
Mövzu ilə bağlı Bizim.Media-ya danışan Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli deyib ki, son illər dövlətə məxsus qurumların istiqraz buraxması normal maliyyə alətidir:
“Lakin problem istiqrazın özündə yox, ondan əldə olunan vəsaitin necə istifadə olunmasındadır. Əsas səbəblərdən biri odur ki, cəlb edilən pul çox vaxt gəlir gətirən, özünü doğruldan layihələrə yox, mövcud xərclərin örtülməsinə, struktur problemlərin “yamaqlanmasına” və ya səmərəsiz investisiyalara yönəldilir. Nəticədə istiqrazın vaxtı çatanda ödənişi təmin edəcək stabil pul axını yaranmır.
Digər mühüm səbəb zəif maliyyə planlamasıdır.
Bir çox dövlət qurumları borc götürərkən gələcək gəlir azalması, bazar dəyişiklikləri, əməliyyat xərclərinin artması kimi riskləri düzgün hesablamır. Xüsusilə xarici valyutada buraxılan istiqrazlar valyuta riskini artırır. Gəlir manatla formalaşır, borc isə dollarla ödənilməlidir və bu, vəziyyəti daha da ağırlaşdırır”.
Müsahibimiz onu da qeyd edib ki, dövlət şirkətlərində idarəetmə motivasiyası özəl sektor qədər sərt olmur:
“Zərər və ya səmərəsizlik birbaşa rəhbərliyin şəxsi məsuliyyətinə çevrilmədiyi üçün maliyyə intizamı zəifləyir. İstiqrazdan gələn vəsait “ucuz pul” kimi qəbul olunur və onun geri qaytarılma yükü yetərincə ciddiyə alınmır.
Çıxış yolu ilk növbədə maliyyə intizamının gücləndirilməsidir. İstiqraz hesabına cəlb olunan vəsait yalnız real gəlir gətirən layihələrə yönəldilməli, borcun qaytarılması üçün əvvəlcədən konkret pul axını planı olmalıdır. Zərurət yaranarsa, borclar investorlarla razılaşma yolu ilə restrukturizasiya edilməli, müddətlər və ödəniş qrafikləri şirkətin real imkanlarına uyğunlaşdırılmalıdır. Şəffaflıq artırılmalı, investorlar real risklər barədə açıq məlumat almalıdır.
Ən vacibi isə dövlət qurumlarında idarəetmə islahatları aparılmalı, səmərəsiz xərclər azaldılmalı və borc götürmək son çıxış yolu kimi qəbul edilməlidir”.
Maraqlıdır, dövlət qurumları tərəfindən buraxılan istiqrazlar dövlət tərəfindən təminat alırmı və sığortalanırmı?
Bununla bağlı Mərkəzi Banka sorğu ünvanladıq.
Mövzunu diqqətdə saxlayacağıq.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
