Prinspilər iqtisadi maraqlara qurban veriləndə - Yunanıstan şirkətlərinin Rusiya neftinin daşınmasından qazandığı
Brüssel digər ölkələri Rusiya ilə əməkdaşlıqdan imtina etməyə çağırdığı bir vaxtda, Avropa şirkətləri Rusiyadan məhsul ixracından gəlir əldə etməyə davam edirlər.
Bu isə Avropa İttifaqının sanksiya siyasətində ikili standartlar və açıq ziddiyyətlərlə bağlı narahatlıq doğuran suallar yaradır.
Avropa İttifaqının üzvü olan Yunanıstanın nümunəsi xüsusilə diqqət çəkir. Belə ki, Yunanıstanın gəmiçilik şirkətləri son illərdə Rusiya neftinin daşınmasından milyardlarla dollar gəlir əldə ediblər.
Bu fonda maraqlı bir sual ortaya çıxır: Avropa İttifaqının sanksiya siyasəti həqiqətən vahid prinsipə əsaslanır, yoxsa onun tətbiqi kimin qazanc əldə etməsindən asılıdır?
Avropa bayrağı altında Rusiya neftindən gələn milyardlar
Ukraynada müharibə başlayandan sonra Avropa İttifaqı Rusiyanın enerji gəlirlərini sanksiya siyasətinin əsas hədəflərindən biri elan etdi. Brüssel bildirirdi ki, neft və qaz gəlirlərinin azaldılması Moskvanın hərbi əməliyyatları maliyyələşdirmək imkanlarını məhdudlaşdırmalıdır.
Lakin reallıq siyasi bəyanatlardan daha mürəkkəb oldu.
Financial Times nəşrinin məlumatına görə, Yunanıstanın gəmiçilik şirkətləri son üç il ərzində Rusiya neftinin daşınmasından azı 3,8 milyard dollar gəlir əldə ediblər. Ən iri şirkətlər arasında Dynacom Tankers, Olympic Shipping and Management, Stealth Maritime və Polembros Shipping yer alır.
Təkcə Dynacom şirkəti 2023-cü ildən bəri Rusiya neftinin daşınmasından təxminən 915 milyon dollar gəlir əldə edib.
Onassis Group ilə əlaqəli Olympic Shipping and Management şirkəti isə bu fəaliyyət hesabına yüz milyonlarla dollar qazanıb.
Üstəlik, söhbət gizli sxemlərdən və ya qanunsuz əməliyyatlardan getmir. Əksər hallarda şirkətlər bildirirlər ki, onlar mövcud beynəlxalq qanunvericilik çərçivəsində fəaliyyət göstərir və müəyyən edilmiş bütün məhdudiyyətlərə əməl edirlər.
Məhz bu məqam Avropa İttifaqı üçün siyasi baxımdan narahatlıq doğuran situasiya yaradır.
EUToday nəşrinin məlumatına görə, bu situasiya fonunda Yunanıstan Avropa İttifaqının Rusiyaya qarşı hazırladığı 21-ci sanksiyalar paketinin razılaşdırılmasını təxirə salıb. Afina hesab edir ki, təklif olunan yeni məhdudiyyətlər Rusiya mayeləşdirilmiş təbii qazının daşınması üzrə ixtisaslaşmış Yunanıstanın Dynagas gəmiçilik şirkətinin maraqlarına zərbə vura bilər.
Mübahisənin əsas mövzusu Rusiyanın mayeləşdirilmiş təbii qazının üçüncü ölkələrə daşınmasına tətbiq olunması nəzərdə tutulan yeni məhdudiyyətlərdir. Afinanın fikrincə, bu tədbirlər "Yamal LNG" layihəsi çərçivəsində fəaliyyət göstərən buzqıran sinifli tankerlərə sahib olan Dynagas şirkətinin işinə ciddi təsir göstərə bilər. Qeyd edək ki, şirkətin gəmiçilik sahəsi ilə məşğul olan biznesmen - yunanıstanlı Georgios Prokopiou ilə bağlılığı mövcuddur.
Lakin məsələ təkcə bir şirkətlə məhdudlaşmır.
Qaydaların pozulması başqa, iqtisadi maraqlar isə tamam başqa məsələdir
Avropa İttifaqının xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallas daha əvvəl bəyan etmişdi ki, yeni sanksiyalar paketinin razılaşdırılması hələlik mümkün olmayıb, lakin danışıqlar davam edir.
21-ci sanksiyalar paketi Rusiyanın enerji ixracından əldə etdiyi gəlirlərə, maliyyə kanallarına, bank sektoruna, kriptovalyuta əməliyyatlarına və müdafiə sənayesi müəssisələrinə qarşı tədbirləri əhatə edir.
Bununla belə, məhz mayeləşdirilmiş təbii qazın dəniz yolu ilə daşınması ilə bağlı vəziyyət ümumavropa qərarlarının qəbulunda milli iqtisadi maraqların necə mühüm rol oynadığını göstərən ən diqqətçəkən nümunəyə çevrilib. Çünki belə qərarların qəbul olunması üçün Aİ-yə üzv bütün dövlətlərin yekdil razılığı tələb olunur.
Dynagas ətrafında yaranan mübahisə bu məsləhətləşmələrin ən çox müzakirə olunan mövzularından birinə çevrilib. Çünki söhbət təkcə Avropa İttifaqının xarici siyasət məqsədlərindən deyil, eyni zamanda Yunanıstan iqtisadiyyatının ən iri sahələrindən birinin maraqlarından gedir.
Gəmiçilik sanksiya siyasətinin mühüm amili kimi
Yunanıstanın gəmiçilik sektoru ənənəvi olaraq dünya enerji daşıyıcılarının logistikasında aparıcı mövqelərdən birini tutur. Yunan gəmi sahibləri dünya tanker donanmasının əhəmiyyətli hissəsinə nəzarət edir, yunan şirkətləri isə neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz daşımalarında mühüm rol oynayırlar.
Məhz buna görə də Rusiyanın enerji daşıyıcılarının dəniz yolu ilə daşınmasına yönəlmiş istənilən məhdudiyyət qaçılmaz olaraq Avropa şirkətlərinə də təsir göstərir.
Afinanın fikrincə, Arktikada üzmək üçün nəzərdə tutulmuş buzqıran sinifli xüsusi LNG tankerlərini digər marşrutlara yönəltmək olduqca çətindir. Bu tip gəmilər konkret istismar şərtləri üçün nəzərdə tutulur, böyük investisiyalar tələb edir və ixtisaslaşmış layihələrdən kənarda kommersiya baxımından istifadəsi məhdud olur.
Yunan tərəfinin mövqeyinə görə, yeni məhdudiyyətlər Avropa operatoruna qeyri-mütənasib zərbə vura bilər. Bununla müqayisədə, sanksiyaların Rusiyanın ixracına real təsiri daha zəif olacaq.
Avropa İttifaqının digər üzv dövlətləri isə fərqli mövqedən çıxış edərək bildirirlər ki, istənilən sanksiya paketi qaçılmaz olaraq İttifaq daxilində müəyyən sahələr üçün iqtisadi itkilərlə müşayiət olunur.
Rusiya nefti və yunan daşıyıcıları
Dynagas ətrafında gedən müzakirələr sanksiyalar tətbiq olunduqdan sonra Avropa gəmiçilik sektorunun Rusiya enerji daşıyıcılarının daşınmasındakı roluna dair daha bir məsələni gündəmə gətirib.
Bir daha xatırladaq ki, Yunanıstanın gəmiçilik şirkətləri son illər ərzində Rusiya neftinin daşınmasından azı 3,8 milyard dollar gəlir əldə ediblər.
Bununla belə, söhbət sanksiya rejiminin pozulmasından getmir. Müvafiq sektorun nümayəndələri dəfələrlə bəyan ediblər ki, onların fəaliyyəti qüvvədə olan beynəlxalq qanunvericiliyə uyğun həyata keçirilir və mövcud məhdudiyyətlərə tam riayət olunur.
Məhz bu məqam vəziyyəti siyasi müzakirələrin predmetinə çevirir. Belə ki, Avropa şirkətləri qüvvədə olan qaydaları pozmadan Rusiyanın enerji ixracının müəyyən logistika seqmentlərində fəaliyyət göstərməyə davam edirlər.
Bu baxımdan əsas irad yunan biznesinə deyil. Çünki iddia olunduğu kimi, həmin şirkətlər mövcud qaydalar çərçivəsində işləyirlər.
Əsas sual Avropa İttifaqının sanksiya siyasətinə yanaşmada fərqli meyarların mövcudluğu ilə bağlıdır.
Sanksiya siyasətinin sərhədləri haradan başlayır?
Yunanıstanın gəmiçilik sektoru ətrafında yaranmış vəziyyət bu sistemin əsas xüsusiyyətlərindən birini nümayiş etdirir.
Sanksiyalar vahid xarici siyasət strategiyası kimi formalaşdırılır. Lakin onların qəbul olunması üçün Avropa İttifaqına üzv bütün dövlətlərin razılığı tələb olunur.
Nəticədə hər bir hökumət təklif olunan tədbirlər milli iqtisadi maraqlara toxunduğu halda düzəlişlər, möhlət və ya istisnalar tələb etmək imkanını saxlayır.
Belə hallar ilk dəfə baş vermir.
2022-ci ildən etibarən tətbiq olunan məhdudiyyətlər enerji şirkətlərini, bankları, limanları, sığorta sektorunu və Avropa İttifaqı ölkələrinin iqtisadiyyatlarının digər sahələrini əhatə edib.
Sanksiyalar genişləndikcə müzakirələr də getdikcə ümumi siyasi prinsiplərdən daha çox konkret qərarların ayrı-ayrı şirkətlərə və milli iqtisadiyyatlara təsiri üzərində cəmləşməyə başlayıb.
Məhz bu kontekstdə Dynagas ətrafında yaranmış mübahisə bir çox ekspertlər tərəfindən daha geniş tendensiyanın göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Belə ki, sanksiyalar getdikcə daha ünvanlı xarakter alır və tarixən beynəlxalq enerji ticarətində iştirak etmiş Avropa biznesinə birbaşa təsir göstərməyə başlayır.
Yunan gəmiçilik şirkətləri ilə bağlı vəziyyət həm də sanksiya siyasətinin ardıcıllığı barədə daha geniş müzakirələrin tərkib hissəsinə çevrilib. Belə ki, Avropa İttifaqı mütəmadi olaraq beynəlxalq tərəfdaşlarını Rusiya ilə iqtisadi əməkdaşlığı məhdudlaşdırmağa və sanksiyaların icrasına nəzarəti gücləndirməyə çağırır. Lakin eyni zamanda bəzi Avropa şirkətləri mövcud qaydaların icazə verdiyi sahələrdə fəaliyyətini davam etdirərək Rusiyanın enerji məhsullarının daşınmasından gəlir əldə edir.
Mövcud yanaşmanın tərəfdarları bildirirlər ki, hüquqi normalara riayət olunması qanuni fəaliyyətdir və bu sanksiyaların pozulmasından fərqli məsələdir.
Tənqidçilər isə hesab edirlər ki, belə hallar istər-istəməz Avropa İttifaqının xarici tərəfdaşlarında suallar yaradır. Çünki bu, siyasi bəyanatlarla sanksiyaların praktik tətbiqi arasında fərqin olduğu təəssüratını formalaşdırır.
Bu müzakirələr xüsusilə Avropa İttifaqına daxil olmayan dövlətlərlə münasibətlərdə daha qabarıq görünür.
Brüssel tərəfdaşlarını Rusiya ilə ticarətə nəzarəti sərtləşdirməyə çağıranda həmin ölkələr əks arqument irəli sürürlər. Onlar tez-tez Avropa şirkətlərinin Rusiya enerji məhsullarını daşıdığına diqqət çəkirlər.
Başqa sözlə, Avropa İttifaqına üzv olmayan ölkələr Rusiya ilə ticarət əlaqələrini saxladıqda Brüssel bunu çox vaxt problem və sanksiyalardan yayınmağa dəstək kimi qiymətləndirir.
Lakin söhbət Rusiya ilə bağlı daşımalardan böyük gəlir əldə edən Avropa şirkətlərindən gedəndə vəziyyət hüquqi incəliklər və formal qaydalara əməl olunması ilə izah edilir.
Nəticədə isə müxtəlif iştirakçılar üçün fərqli standartların tətbiq olunduğu təəssüratı yaranır:
Bir tərəfdən, Avropa İttifaqına daxil olmayan dövlətlərdən ümumi Avropa siyasəti naminə Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri dayandırmaları tələb olunur. Digər tərəfdən isə Aİ daxilində Rusiyanın ixracından gəlir əldə edən şirkətlər fəaliyyətlərini davam etdirə bilirlər.
Prinsiplərlə iqtisadi maraqlar arasında
Rusiyaya qarşı 21-ci sanksiyalar paketi ətrafında yaranmış vəziyyət göstərir ki, məhdudiyyətlərin daha da sərtləşdirilməsi artıq təkcə sanksiya siyasətinin məqsədləri ilə bağlı siyasi fikir ayrılıqları ilə deyil, həm də Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin iqtisadiyyatına mümkün təsirlərin nəzərə alınması zərurəti ilə üz-üzədir.
Dynagas ətrafında gedən mübahisələr nümayiş etdirdi ki, Avropa biznesinin kommersiya maraqları, enerji təhlükəsizliyi və xarici siyasət məsələləri bir-biri ilə sıx bağlıdır.
Eyni zamanda, Yunanıstanın gəmiçilik şirkətlərinin Rusiya neftinin daşınmasındakı rolunun müzakirəsi onu göstərir ki, qüvvədə olan sanksiya rejiminə baxmayaraq, Avropa şirkətləri mövcud hüquqi çərçivə daxilində qlobal enerji ticarətinin müəyyən seqmentlərində iştiraka davam edirlər.
Yunanıstan nümunəsi həm də siyasi bəyanatlarla iqtisadi maraqlar arasında yaranan ziddiyyəti açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Yunanıstan Avropa İttifaqının sanksiya siyasətinin əsas iştirakçılarından biridir. Bununla yanaşı, ölkənin gəmiçilik sektoru tarixən dünya enerji daşıyıcıları bazarında mühüm yer tutur.
Afina üçün bu məsələ təkcə xarici siyasət deyil, həm də iqtisadi əhəmiyyət daşıyır.
Gəmiçilik Yunanıstan iqtisadiyyatının strateji sahələrindən biridir və yunan şirkətləri dəniz daşımaları bazarının ən böyük oyunçuları sırasındadır.
Məhz buna görə də Avropa İttifaqının bəzi sanksiya təşəbbüsləri milli biznesə təsir etdiyi hallarda müəyyən üzv dövlətlərin müqaviməti ilə qarşılaşa bilir. Məlumata görə, Yunanıstan Rusiyaya qarşı yeni sanksiyalar paketinin razılaşdırılmasını məhz Rusiya mayeləşdirilmiş təbii qazının daşınması ilə məşğul olan yunan şirkətlərinin maraqlarına zərər vura biləcəyi ehtimalına görə təxirə salmışdı.
Bu hadisə bir daha göstərdi ki, Avropa İttifaqının daxilində siyasi məqsədlərlə iqtisadi maraqlar arasında tam uzlaşma yoxdur.
Aİ tələb etdiyi həmrəyliyi özü tətbiq etməyə hazırdırmı?
Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı sanksiyalar məsələsində vahid cəbhənin vacibliyini tez-tez vurğulayır. Lakin vahid cəbhə təkcə ortaq siyasi bəyanatlar deyil, həm də eyni prinsiplərin hər kəsə bərabər tətbiq olunmasını nəzərdə tutur.
Əgər Brüssel Rusiya ilə iqtisadi əlaqələr problem yaratdığını düşünürsə, bu yanaşma yalnız xarici tərəfdaşlara deyil, Avropa İttifaqının öz üzvlərinə də şamil edilməlidir.
Əks halda qəribə bir vəziyyət yaranır: bir tərəfdən Aİ üzvü olmayan dövlətlər Rusiya ilə əməkdaşlığa görə siyasi təzyiqlə üzləşirlər, digər tərəfdən isə Avropa İttifaqının üzvü olan ölkələr bu əməkdaşlığı davam etdirmək imkanı əldə edirlər.
Belə ayrıseçilik təkcə Avropa İttifaqının nüfuzuna deyil, həm də sanksiya siyasətinin effektivliyinə zərbə vurur. Çünki sanksiyalar yalnız cəmiyyət və beynəlxalq tərəfdaşlar onların ədalətli tətbiq olunduğuna inandığı halda təsirli olur.
Qaydalar ölkələrin siyasi statusundan asılı olaraq dəyişdikdə, bu sistemə etimad tədricən azalır.
Azərbaycan və digər tərəfdaşların haqlı sualları
Yunan şirkətləri ilə bağlı yaranmış vəziyyət fonunda Avropa İttifaqının üçüncü ölkələrə yönəltdiyi ittihamlar daha qabarıq görünür.
Brüssel tərəfdaşlarından Rusiya ilə ticarətə daha ciddi nəzarət tələb etdiyi zaman həmin dövlətlər haqlı olaraq belə bir sual verə bilərlər:
Niyə sözügedən tələblər Avropa İttifaqının öz üzvlərinə münasibətdə eyni qaydada tətbiq edilmir?
Burada söhbət nə sanksiyaların ləğvindən, nə də Rusiya ilə əməkdaşlığın müdafiəsindən gedir. Əsas məsələ yanaşmanın ardıcıl olub-olmamasıdır. Əgər sanksiya siyasəti prinsip məsələsi kimi təqdim olunursa, həmin prinsiplər istisnasız və universal şəkildə tətbiq edilməlidir.
İstisnalar yarandıqda sanksiyalar gücünü itirir
Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı sanksiyaları beynəlxalq hüququn və qaydaların müdafiəsinə əsaslanan siyasi və mənəvi seçim kimi təqdim etməyə çalışır. Lakin beynəlxalq siyasətdə qiymətləndirmə təkcə bəyanatlar əsasında deyil, konkret addımlara görə aparılır.
Əgər Avropa şirkətləri Rusiya məhsullarının daşınmasından milyardlarla dollar gəlir əldə etməyə davam edir, eyni zamanda isə üçüncü ölkələr Moskva ilə cüzi ticarət əlaqələrinə görə belə sərt tənqid olunursa, bu, qaçılmaz olaraq etimad problemini gündəmə gətirir.
Bu şəraitdə Avropa İttifaqı üçün əsas çağırışlardan biri sanksiya təzyiqini artırmaqla yanaşı, öz prinsiplərinin tətbiqində ardıcıllığı qoruyub saxlamaqdır.
Brüsselin bu situasiyanı həm üzv dövlətlərə, həm də beynəlxalq tərəfdaşlara nə dərəcədə izah edə bilməsi gələcəkdə Avropanın sanksiya siyasətinin effektivliyi barədə formalaşacaq təsəvvürlərə ciddi təsir göstərəcək.
Yəni, bu gün Avropa İttifaqı üçün əsas sınaq yalnız yeni sanksiyalar qəbul etmək deyil, həm də həmin sanksiyaların hamıya eyni qaydada tətbiq olunduğunu sübut etməkdir.
Bəzi iştirakçılar qaydalara istisnasız əməl etməli olur, digərləri isə prinsiplərlə iqtisadi mənfəət arasında kompromis axtarmaq imkanı qazanırlar. Belə olan halda qaydalar sistemi öz effektivliyini itirir.
Mənbə: “1news.az”
