Bu gün Azərbaycan hökuməti üçün prioritetlərdən biri neft-qaz sektorundan asılılığın azaldılması, yerli istehsalın genişləndirilməsi və milli məhsulların beynəlxalq bazarlarda rəqabət qabiliyyətinin artırılmasıdır. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin 9 iyun 2026-cı il tarixində imzaladığı “Qeyri-neft-qaz mallarının ixracının stimullaşdırılması və daşıma xərclərinin dəstəklənməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” fərman iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində yeni dəstək mexanizmi müəyyən edir.
Fərmanın əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan istehsalçısının xarici bazara çıxışı zamanı yaranan nəqliyyat xərclərinin bir hissəsini dövlət öz üzərinə götürür. Beləliklə, ixracın genişləndirilməsi yalnız sahibkarın istehsal imkanlarından deyil, həm də məhsulun alıcıya hansı qiymətə və hansı xərclərlə çatdırılmasından asılı olan məsələ kimi nəzərdən keçirilir.
Müasir beynəlxalq ticarətdə məhsulun keyfiyyəti qədər onun daşınma xərcləri də əhəmiyyətlidir. Eyni məhsulu istehsal edən iki şirkətdən logistika xərcləri aşağı olan şirkət xarici bazarda daha əlverişli qiymət təklif edə bilir. Deməli, nəqliyyat xərclərinin dövlət tərəfindən qismən kompensasiya edilməsi Azərbaycan istehsalçılarının rəqabət imkanlarına birbaşa təsir göstərə bilər.
Fərmanın əsas mexanizmi nədir?
Fərman 2026-cı il sentyabrın 1-dən tətbiq olunur. İxrac daşıma dəstəyinin məbləği faktiki ödənilmiş nəqliyyat xərcləri və ixrac edilən məhsulun gömrük dəyəri nəzərə alınmaqla hesablanır. Yekun dəstək bu iki meyar əsasında hesablanan məbləğlərdən daha aşağı olanı təşkil edir.
Artıq bundan sonra hava və dəniz nəqliyyatı, eləcə də Azərbaycan qeydiyyatlı avtomobillər tərəfindən faktiki ödənilmiş daşıma xərclərinin 70 faizi dövlət tərəfindən qarşılanacaq. Xarici qeydiyyatlı avtomobillərə faktiki ödənilmiş daşıma xərclərininsə 50 faizi dövlət tərəfindən ödəniləcək. Bundan başqa avtomobil, dəmir yolu və hava nəqliyyatında məhsulun gömrük dəyərinin15 faizini, dəniz nəqliyyatında isə 5 faizini aşa bilməz. Yekun ödəniş xərcin müvafiq faizlə hesablanan məbləği ilə bu hədlərdən aşağı olanı əsasında müəyyən edilir.
Məsələn, sahibkar Azərbaycan qeydiyyatlı avtomobillə məhsulunu xaricə göndərmək üçün 10 min manat ödəyibsə, xərclərin 70 faizi 7 min manat edir. Lakin məhsulun gömrük dəyəri 40 min manatdırsa, 15 faizlik hədd 6 min manat təşkil edir. Bu halda, digər şərtlər ödənildiyi təqdirdə, dəstəyin məbləği 6 min manatla məhdudlaşır.
Bu mexanizm vacib bir məqamı ortaya qoyur. Yəni dövlət bütün daşıma xərclərini deyil, müəyyən edilmiş hədlər çərçivəsində onların bir hissəsini kompensasiya edir.
Yeni mexanizm qeyri-neft sektoru üçün nə vəd edir?
Təbii ki, Azərbaycan məhsullarının xarici bazarlarda rəqabət imkanları genişlənəcək. Azərbaycan istehsalçılarının qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri məhsulun maya dəyəri ilə xarici bazarda formalaşan satış qiyməti arasındakı fərqdir. Xüsusilə uzaq məsafələrə daşınan kənd təsərrüfatı məhsulları, emal sənayesi malları və digər qeyri-neft məhsulları üçün logistika xərcləri ciddi əhəmiyyət daşıyır.
Dövlət dəstəyi sahibkarın xərclərini azaltmaqla ona xarici alıcıya daha rəqabətli qiymət təklif etmək imkanı verə bilər. Alternativ olaraq, sahibkar əldə etdiyi qənaəti istehsalın genişləndirilməsinə, məhsulun keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və yeni bazarların araşdırılmasına yönəldə bilər.
Ancaq bu nəticə avtomatik yaranmayacaq. Dəstəyin real təsiri məhsulun keyfiyyətindən, bazar tələbindən, sertifikatlaşdırma tələblərindən və ixrac müqavilələrinin şərtlərindən də asılı olacaq.
Ənənəvi bazarlara ixrac edən şirkətlər müəyyən satış kanalları və logistika əlaqələri formalaşdıra bilirlər. Yeni bazarlara daxil olmaq isə əlavə nəqliyyat xərcləri, tərəfdaş axtarışı və kommersiya riskləri yaradır.
Daşıma xərclərinin bir hissəsinin kompensasiyası sahibkarların yeni ölkələrə ixracı sınaqdan keçirməsini asanlaşdıra bilər. Bununla Azərbaycanın qeyri-neft ixracının yalnız müəyyən ölkələrdən və bazarlardan asılılığının azaldılmasına şərait yarana bilər.
Burada əsas məsələ ixracın sadəcə həcmini artırmaq deyil, həm də məhsul və bazar müxtəlifliyini təmin etməkdir.
Yerli istehsalın genişlənməsi və məşğulluq
İxrac sifarişlərinin artması istehsal müəssisələrinin fəaliyyətinə də müsbət təsir göstərəcək. Xaricdən daha çox sifariş alan müəssisə istehsal gücünü artırmaq, yeni avadanlıq almaq və əlavə işçi qüvvəsi cəlb etmək barədə qərar verə bilər.
Bu, xüsusilə regionlarda fəaliyyət göstərən emal müəssisələri və kənd təsərrüfatı istehsalçıları üçün əhəmiyyətlidir. Lakin dövlət dəstəyinin məşğulluğa təsirini qiymətləndirmək üçün ixrac artımı ilə yanaşı, yaradılan yeni iş yerləri və istehsal investisiyaları da izlənilməlidir.
Naxçıvan üçün xüsusi imkanlar
Fərmanın mühüm istiqamətlərindən biri Naxçıvan Muxtar Respublikasında istehsal olunan qeyri-neft-qaz mallarının Azərbaycanın digər ərazilərinə daşınmasının dəstəklənməsidir.
Naxçıvanın coğrafi mövqeyi və blokada şəraiti ilə əlaqəli logistika çətinlikləri yerli istehsalçıların ölkənin digər bazarlarına çıxışını mürəkkəbləşdirir. Fərmana əsasən, Naxçıvanda istehsal olunan Azərbaycan mənşəli qeyri-neft-qaz mallarının ölkənin digər ərazilərinə quru yolu ilə daşınması üçün nağdsız qaydada ödənilmiş nəqliyyat xərclərinin 70 faizi həcmində dəstək nəzərdə tutulur.
Bu mexanizm Naxçıvan istehsalçılarının Bakı və digər regionlardakı alıcılara məhsul çatdırmaq xərclərini azaltmağa kömək edə bilər. Beləliklə, tədbir yalnız ixrac siyasətinə deyil, ölkədaxili iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsinə də xidmət edir.
Bununla belə, daşıma dəstəyi yol infrastrukturu, sərhəd və tranzit prosedurları, yükdaşıma imkanları kimi problemləri təkbaşına aradan qaldırmır. Uzunmüddətli nəticə üçün bu sahələrdə paralel tədbirlərə ehtiyac var.
Fərmanın 2036-cı ilədək qüvvədə olacaq...
Fərmanda dəstək mexanizminin 2026-cı il sentyabrın 1-dən başlayaraq 2036-cı il sentyabrın 30-dək həyata keçiriləcək daşımaları əhatə etməsi nəzərdə tutulur. Müvafiq müddəaların qüvvədə olma tarixi isə 2036-cı il dekabrın 31-dək müəyyən edilib. 2027–2036-cı illər üçün zəruri vəsaitin dövlət büdcəsi layihələrində nəzərdə tutulması da tapşırılıb.
Bu, sahibkarlar üçün əhəmiyyətli planlaşdırma üfüqü yaradır. İxrac yönümlü müəssisə istehsal gücünü artırmaq, yeni logistika marşrutları qurmaq və uzunmüddətli müqavilələr bağlamaq barədə qərar verərkən dövlət dəstəyinin nəzərdə tutulmuş müddətini nəzərə ala bilər.
Digər tərəfdən, uzunmüddətli dəstək dövlət büdcəsi üçün maliyyə öhdəliyi yaradır. Buna görə də proqramın nəticələri mütəmadi qiymətləndirilməli, ayrılan vəsaitlə əldə edilən ixrac artımı arasında əlaqə təhlil olunmalıdır.
Fərmanın iqtisadi səmərəsi bir neçə vacib məsələnin necə həll ediləcəyindən asılıdır. Məsələn, dəstək alan şirkətlərin müəyyənləşdirilməsi və ödənişlərin hesablanması şəffaf qaydalarla aparılmalıdır. Kiçik və orta istehsalçıların müraciət prosedurlarında çətinliklərlə üzləşməməsi vacibdir. Dəstək ixrac potensialı olan məhsul və bazarlara yönəldilməli, faktiki ixracı təsdiqləyən sənədlərlə əsaslandırılmalıdır.
Təkcə dövlət tərəfindən ödənilmiş kompensasiyanın həcmi deyil, əlavə ixrac gəlirləri, yeni bazarlar, istehsal artımı və məşğulluq da qiymətləndirilməlidir.
Fərmanın icrası zamanı hansı məhsulların və ixrac istiqamətlərinin dəstək alacağı, eləcə də müraciətlərin hansı qaydada qiymətləndiriləcəyi ayrıca normativ sənədlərlə tənzimlənir. Buna görə də mexanizmin bütün ixracatçılara və bütün məhsullara avtomatik şamil olunduğunu düşünmək düzgün olmaz.
Prezidentin fərmanı Azərbaycanın iqtisadi siyasətində mühüm istiqamətə — qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı ilə ixrac potensialının genişləndirilməsinin əlaqələndirilməsinə xidmət edir. Dövlətin nəqliyyat xərclərinin bir hissəsini qarşılaması sahibkarların maliyyə yükünü azaldaraq, yerli məhsulların xarici bazarlarda qiymət rəqabətini gücləndirəcək və Naxçıvanın ölkədaxili iqtisadi əlaqələrini genişləndirəcək. Bununla da Azərbaycan məhsulunun dünya bazarlarında davamlı mövqe qazanmasına şərait yaranacaq.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
