ABŞ Prezidenti Donald Tramp oktyabrın 11-də Ukrayna və Rusiya arasında energetika infrastrukturlarına hücumların dayandırılmasını nəzərdə tutan "energetika barışığı" elan edib.
Ağ Ev rəhbəri bu barədə məlumatı özünün “Truth Social” hesabında paylaşıb.
ABŞ Prezidenti hər iki tərəfin razılıq verdiyini bildirərək yazıb:
"Bu andan etibarən Rusiya və Ukrayna arasındakı müharibədə “energetika barışığı” qüvvəyə minir. Hər iki tərəf razılaşıb. Onu pozmayın!".
Nəzərə alaq ki, ötən ay ABŞ-da səfərdə olan Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Trampa energetika sahəsində atəşkəs təklifini təqdim etmişdi. Ukrayna tərəfi energetika, su təchizatı və istilik sistemlərinə zərbələrin dayandırılması şərtilə bu rejimi qəbul etməyə hazır olduğunu bildirmişdi.
O, zaman Rusiya bu təklifi rədd etsə də, Qərb mediasının və ekspertlərin məlumatına görə, pərdəarxası danışıqlarda Moskva sanksiyaların ləğv edilməsi kimi şərtlər qarşılığında energetika barışığını müzakirə etməyə hazır olduğunu bildirmişdi.
Bu dəfə mənzərə fərqlidir...
Trampın açıqlamasından sonra Rusiya "energetika barışığı" barədə heç bir fikir bildirməyib.
Amma Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski “Axios” nəşrinə açıqlamasında ABŞ Prezidenti Donald Trampın energetika obyektlərinə zərbələrin dayandırılması barədə bildirişinin onun üçün yenilik olduğunu bəyan edib. Bununla belə, Ukrayna lideri Rusiya razılaşacağı təqdirdə Kiyevin də bu addımı atacağını bildirib.
Ukraynanın dövlət başçısı vurğulayıb ki, əgər Tramp bu barədə Putinlə razılığa gəlibsə, atəşkəsin nə vaxt başlayacağı Ukrayna tərəfinə bildirilməlidir.
Zelenski Rusiya tərəfi energetika infrastrukturuna zərbələri dayandıracağı təqdirdə Ukraynanın da analoji addım atmağa və energetika barışığını qəbul etməyə hazır olduğunu diqqətə çatdırıb.
Qeyd edək ki, ötən həftə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında telefon danışığı olub. Telefon danışığı zamanı Ukrayna böhranının nizamlanması perspektivlərinə xüsusi diqqət ayrılıb.
Ona görə də iki lider arasında telefon danışığından sonra belə bir razılaşmanın ortaya atılması təsadüfi deyil.
Nəzərə alaq ki, Rusiya ilə Ukrayna arasında energetika obyektlərinə hücumların dayandırılması və ya bu istiqamətdə mümkün razılaşma müharibənin gedişinə təsir göstərə biləcək mühüm məsələdir. Çünki enerji infrastrukturu artıq yalnız iqtisadiyyatın deyil, həm də hərbi strategiyanın, mülki əhalinin təhlükəsizliyinin və siyasi təzyiq mexanizmlərinin əsas elementlərindən birinə çevrilib.
“Energetika barışığı” anlayışı tərəflərin elektrik stansiyalarına, enerji ötürmə xətlərinə, qaz anbarlarına, neft emalı müəssisələrinə və digər mühüm enerji obyektlərinə hücumları məhdudlaşdırması və ya dayandırması barədə razılaşmanı ifadə edə bilər. Lakin belə bir razılaşmanın mövcudluğu, şərtləri və qüvvədə olub-olmaması ayrıca təsdiqlənməlidir. Enerji obyektlərinə hücumların azaldılması da öz-özlüyündə müharibənin dayandırılması demək deyil.
Üstəlik, razılaşmanın qüvvəyə mindiyinə də ciddi şübhələr var. Xarici KİV-lərin yazdığına görə Trampın açıqlamasından sonra Ukraynada enerji obyektlərinə hücumlar barədə məlumatlar daxil olub. Deməli, təşəbbüsün elan edilməsi onun real şəkildə icra olunduğunu hələ sübut etmir.
Bəs, “energetika barışığı” tərəflərə nə vəd edir?
Birincisi, qış mövsümündə enerji təhlükəsizliyini vəd edir. Ukrayna üçün elektrik stansiyalarının, istilik təchizatı sistemlərinin və qaz infrastrukturunun qorunması həyati əhəmiyyət daşıyır. Enerji obyektlərinə hücumların dayanması əhalinin gündəlik həyatına, sənaye istehsalına və ölkənin müdafiə imkanlarına müsbət təsir göstərə bilər.
Rusiya üçün isə neft emalı müəssisələrinin, yanacaq infrastrukturunun və digər enerji obyektlərinin Ukrayna zərbələrindən qorunması mühüm məsələdir. Buna görə də qarşılıqlı moratorium hər iki tərəfin müəyyən strateji maraqlarına cavab verə bilər.
İkincisi, iqtisadi təzyiqin azaldılmasını vəd edir. Enerji infrastrukturuna hücumlar təkcə fiziki dağıntılarla nəticələnmir. Onlar yanacaq istehsalına, ixrac gəlirlərinə, elektrik təchizatına və bərpa xərclərinə təsir edir. Hücumların dayandırılması bu xərclərin artmasının qarşısını qismən ala bilər. Bununla belə, enerji atəşkəsinin qlobal neft və yanacaq qiymətlərini mütləq aşağı salacağına zəmanət yoxdur.
Üçüncü, diplomatik danışıqlar üçün imkan yaradır. Energetika məsələsində razılaşma tərəflər arasında etimadın bərpası üçün məhdud bir sınaq rolunu oynaya bilər. Əgər tərəflər konkret qaydalara əməl etsələr, bu təcrübə digər sahələrdə, o cümlədən Qara dənizdə gəmiçiliyin təhlükəsizliyi və humanitar məsələlərdə danışıqlar üçün zəmin yarada bilər. Lakin enerji atəşkəsini ərazi mübahisələrinin həlli, hərbi əməliyyatların bütövlükdə dayandırılması və siyasi sülh müqaviləsi ilə eyniləşdirmək olmaz. Ona görə də “energetika barışığı”nın taleyi üç əsas suala cavabdan asılıdır.
Hansı obyektlər qorunacaq?
Yalnız elektrik stansiyaları, yoxsa neft emalı zavodları, qaz anbarları, boru kəmərləri və yanacaq terminalları da? Pozuntu necə müəyyənləşdiriləcək?
Hücumun hansı tərəfdən gəldiyi, hansı obyektin hədəf alındığı və məsuliyyətin kimə aid olduğu barədə mübahisələrin həlli üçün aydın mexanizm lazımdır.
Bu sualların cavabı olmadan atəşkəsin davamlılığını qiymətləndirmək çətindir. Xüsusilə də enerji obyektlərinin hərbi logistika və müdafiə sənayesi ilə əlaqəsi barədə tərəflərin fərqli yanaşmaları razılaşmanın tətbiqini mürəkkəbləşdirə bilər.
ABŞ-ın marağı nədir?
Vaşinqtonun təşəbbüsü yalnız humanitar məqsədlərlə məhdudlaşmır. Enerji infrastrukturuna zərbələrin azalması beynəlxalq bazarlardakı gərginliyin yumşalmasına da xidmət edə bilər. Tramp Ukraynanın Rusiyanın neft emalı obyektlərinə hücumlarının yanacaq qiymətlərinə təsirindən narahatlığını ifadə edib. Eyni zamanda, Vaşinqtonun atəşkəs təşəbbüsü Rusiyanın müharibənin dayandırılması istiqamətində daha geniş danışıqlara cəlb edilməsi cəhdi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Bununla yanaşı, Rusiyanın sanksiyaların yumşaldılmasını və Qara dənizdə ticarət gəmiçiliyinə dair şərtləri gündəmə gətirməsi göstərir ki, Moskva enerji atəşkəsini daha geniş siyasi-iqtisadi məsələlərlə əlaqələndirmək istəyir. Bu yanaşmanın Kiyev və Qərb dövlətləri tərəfindən qəbul edilib-edilməyəcəyi hələ aydın deyil.
Sülhə doğru real addım, yoxsa məhdud fasilə?
Rusiya ilə Ukrayna arasında enerji atəşkəsi təşəbbüsü müharibənin humanitar və iqtisadi nəticələrini azaltmaq baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Ancaq onun uğuru bəyanatların siyasi təsirindən daha çox, qarşılıqlı öhdəliklərin dəqiq müəyyənləşdirilməsindən və icrasına nəzarətdən asılıdır.
Əgər tərəflər enerji obyektlərinə hücumları həqiqətən dayandırsalar, bu, diplomatiyanın işləyə biləcəyini göstərən məhdud, lakin əhəmiyyətli nəticə olar. Əksinə, hücumlar davam edərsə, təşəbbüs etimad yaratmaq əvəzinə qarşılıqlı ittihamların yeni mövzusuna çevrilə bilər.
Ona görə də “energetika barışığı” müharibənin bitməsi deyil, onun müəyyən bir istiqamətdə məhdudlaşdırılması cəhdidir. Bu cəhdin davamlı sülhə çevrilməsi üçün enerji obyektlərinin qorunması ilə yanaşı, atəşkəsin digər aspektləri, təhlükəsizlik təminatları və siyasi mübahisələr də danışıqların predmetinə çevrilməlidir.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
