Əfqanıstanda son aylarda baş verən qarışıqlıq və Talibanın hakimiyyəti ələ keçirməsi ən çox Əfqanıstanla həmsərhəd olan ölkələri narahat edir. Bu ölkələr içərisində xüsusilə İranın Talibanın hakimiyyətinə qarşı hansı mövqeyi tutacağı və iki ölkə arasındakı əlaqələri necə inkişaf etdirəcəyi maraqla gözlənilir. Lakin İran rəsmiləri bu günədək Talibanla bağlı rəsmi açıqlama verməyib. Rəisi höküməti sadəcə Əfqanıstanda təhlükəsizliyin və davamlı sülhün bərqərar olmasında maraqlı olduğunu bildirib.
Ekspertlərin fikrincə, İranın Talibana qarşı mövqeyini müəyyən edəcək bir neçə amil mövcuddur:
İran ABŞ qüvvələrinin Əfqanıstandan çıxarılmasını Əfqan xalqının qələbəsi kimi dəyərləndirir.
İran üçün ölkənin Şərqində ABŞ hərbi qüvvələrinin olması daha böyük problem idi və İranın regionda blokadaya düşməsi ilə nəticlənmişdi. Lakin ABŞ-ın Əfqanıstandan tez bir zamanda çəkilməsi İran üçün daha rahat hərəkət imkanları yaradacaq. ABŞ-ın yoxluğunda yaranmış boşluqdan istifadə etməyə çalışan İran Talibanla münasibətləri yaxşılaşdırmaqda istəklidir. Çünki bu İrana iqtisadi blokadadan xilas olmağa və Çinlə birbaşa ticari əlaqələrə daxil olmağa imkan verəcək.
İran Əfqanıstan höküməti ilə yanaşı Talibanla da sıx əlaqələr içərisində idi.
Digər tərəfdən İran Talibanla qruplaşmanın hələ hakimiyyətə gəlmədiyi vaxtlardan etibarən sıx əlaqələrə malikdir. Əfqanıstandakı hökümətlə əlaqələrini daim yaxşı saxlamağa çalışan İran, Talibanla da münasibətlərin qorunub saxlanılmasında maraqlı tərəf idi. Bir neçə ay əvvəl Taliban nümayəndələrinin Tehranda İran rəsmiləri ilə görüşü də bu əlaqələrin köklü olduğunu göstərirdi.
Talibanın özü də İranla münasibətləri normal səviyyədə inkişaf etdirmədən Əfqanıstanda güclənməkdə çətinlik çəkəcəyini yaxşı başa düşür.
Əfqanıstandakı şiə xəzərlərin taleyi qarşılqılı əlqələrin kilid nöqtəsidir.
İran Əfqanıstandakı şiə etiqadlı xəzərlərin əsas müdafiəçisidir və gələcəkdə iki ölkə arasındakı əlaqələrin xarketerini Talibanın xəzərlərə qarşı münasibətinin necə olacağı müəyyən edəcək. Talibanın sünni islam inancına sahib olması 90-cı illərdə İran-Taliban münasibətlərinə mənfi təsir göstərdiyi məlumdur. Lakin hazırda Taliban dini radikalizmi əvvəlki dərəcədə təbliğ etmir və xərəzlərə qarşı münasibətdə də olduqca loyaldır. Ən azından Taliban indiki anda xəzərlərin və dolayısı ilə də İranın dəstəyinə ehtiyacı var və İranla mövcud nizamı qoruyub saxlamağa çalışır.
İran Səudiyyə Ərəbistanının Əfqanıstanda möhkəmlənməsini istəmir.
İran Yaxın Şərq regionunda Səudiyyə Ərəbistanı ilə sıx rəqabətdədir. Səudiyyə Ərəbistanın da sırf dini həmrəylik adı altında Əfqanıstanda güclənməyə çalışacağını, Talibana gərəkli siyasi və iqtisadi yardımları təmin edəcəyini başa düşür. Bu isə Talibanın birbaşa Səudiyyə Ərəbistanının nəzarəti altına düşməsi və anti-İran mövqeyə sürüklənməsi ilə nəticələnək. Bunun qarşısını almaq üçün İran Talibanla əlaqələrini daha da sıxlaşdımaq üçün çalışacaq.
Amma ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri ABŞ-ın niyə Əfqanstanı Talibana buraxmasıdır. Bəzi ekspertlərin fikrincə Talibli Əfqanstanın onsuz da uğurlu gələcəyi yoxdur.
Amma uzun müddət bu terrorçu qruplaşma ilə mübarizə formasında olan ABŞ A variantının da bir fayda vermədiyini gördü, Talibanı məhdudlaşdırmaqla regiondakı missiyasından özündən başqa hamının faydalanması onu narahat etməyə başladı. Oyunun şərtlərini dəyişərək regiondakı təhlükəliyi pik həddinə qaldırıb münaqişədə olduğu tərəflərə qarşı Taliban faktorundan faydalanmaq varinatını seçdi. Pentaqonun əsas hərbi məqsədi öz əsgəri iştirak etmədən İrana saldırılar düzənləməkdir. Bunu isə Talibandan yaxşı heç kim bacarmayacaq.
MÖVZU İLƏ BAĞLI:
İranın yeni prezidentindən Azərbaycanla bağlı AÇIQLAMA
Əfqanstanda talibançıların hakimiyyətə gəlməsi və dövlətləşmək imkanlarının artması ABŞ-ın İrana qarşı istfadə edə biləcəyi ən yaxşı B variantı hesab oluna bilər.
Mövcud vəziyyət isə İranın Talibana qarşı hələ də ehtiyyatlı davrandığını göstərir. Talibanın bu qədər asan şəkildə hakimiyyəti ələ keçirməsi İran üçün olduqca müəmmalı prosesdir. Məhz bu səbəblə İran Talibanla ikitərəfli münasibətləri gözdən keçirmək üçün vəziyyətin stabilləşməsini və yeni reallıqların ortaya çıxmasını gözləyir.
Rəvan Əliyev, Bizim.Media
