İranın nüvə strategiyası ilk və önəmli qələbəsini çaldı

BMT TÉ™hlükÉ™sizlik Åžurasının 5 daimi üzvü vÉ™ Almaniya ilÉ™ Ä°ranın apardığı gÉ™rgin müzakirÉ™lÉ™r sona çatdı. Aprelin 2-dÉ™ tÉ™rÉ™flÉ™r bütün mÉ™sÉ™lÉ™lÉ™rdÉ™ ümumi razılığa gÉ™ldi vÉ™ çərçivÉ™ saziÅŸi baÄŸlandı. Yekun saziÅŸin 30 iyuna qÉ™dÉ™r hazırlanması gözlÉ™nilir. Razılığa É™sasÉ™n, Ä°ran uraniumun zÉ™nginləşdirilmÉ™si prosesindÉ™ nüvÉ™ silahı hazırlamaÄŸa yetÉ™n 3.67% hÉ™ddini 10 il müddÉ™tindÉ™ keçə bilmÉ™yÉ™cÉ™k, bunun müqabilindÉ™ isÉ™ illÉ™rlÉ™ mÉ™ruz qaldığı sanksiyalardan azad olacaq.

 MüzakirÉ™lÉ™rdÉ™ iÅŸtirak edÉ™n bütün tÉ™rÉ™flÉ™r çərçivÉ™ saziÅŸini sevinclÉ™ qarşılasalar da, Ä°srail vÉ™ É™rÉ™b ölkÉ™lÉ™ri buna şübhÉ™ ilÉ™ yanaşırlar. SÉ™udiyyÉ™ lideri Salman bin Æx8fdbülÉ™zizin indiyÉ™ qÉ™dÉ™r susqunluÄŸunu qorumasına baxmayaraq, Obamanın onu daha tÉ™fsilatlı bilgi almaq üçün görüşə dÉ™vÉ™t etmÉ™si kralın nigarançılığından xÉ™bÉ™r verir.

Netanyahu isÉ™ narazılığını gizlÉ™tmÉ™k fikrindÉ™ belÉ™ deyil. MÉ™lumata É™sasÉ™n, Ä°srailin baÅŸ naziri Ä°ranla É™ldÉ™ olunan razılaÅŸmasını sÉ™rt ÅŸÉ™kildÉ™ qınayıb vÉ™ bunu rÉ™smi Tehranın nüvÉ™ prorqramının rÉ™smÉ™n tanınması, legitimləşdirilmÉ™si kimi qiymÉ™tlÉ™ndirib. Ä°srail lideri hÉ™mçinin QÉ™rb dövlÉ™tlÉ™rini daha yaxşı anlaÅŸmaya varıncaya qÉ™dÉ™r  Ä°rana tÉ™zyiq siyasÉ™tindÉ™n geri çəkilmÉ™mÉ™yÉ™ çağırıb. Ä°srailin TÉ™hlükÉ™sizlik naziri Yuval Steynits dÉ™ aqressivlikdÉ™ öz rÉ™hbÉ™rindÉ™n geri qalmayıb. O, Ä°ran nüvÉ™ proqramına qarşı É™sgÉ™ri müdaxilÉ™ daxil olmaqla bütün seçənÉ™klÉ™rin masa üzÉ™rindÉ™ olduÄŸunu bildirib vÉ™ 1981-ci ildÉ™ ölkÉ™sinin Ä°raqın Osiraq atom staniyasını vurduÄŸunu vÉ™ bu É™mÉ™liyyatı ABÅž-dan icazÉ™ almadan tÉ™kbaşına hÉ™yata keçirdiyini xatırladıb.

Ä°stÉ™r hökumÉ™t başçısının, istÉ™rsÉ™ dÉ™ TÉ™hlükÉ™sizlik Nazirinin bu sÉ™rt açıqlamaları Ä°ran mÉ™sÉ™lÉ™sinÉ™ münasibÉ™tdÉ™ Ä°sraillÉ™ ABÅž arasında dÉ™rin bir uçurum olduÄŸunu göstÉ™rir. Ä°srail rÉ™smi Tehranın nüvÉ™ proqramına özünün hÉ™yati mÉ™sÉ™lÉ™si kimi baxır vÉ™ onun tamamilÉ™ tÉ™rki-silah olunmasını arzulayır. Æx8fldÉ™ olunan razılığın içəriyinÉ™ baxanda isÉ™ Tel-É™vivin bu müzakirÉ™lÉ™rdÉ™n istÉ™diyini É™ldÉ™ edÉ™ bilmÉ™diyi anlaşılır. Æx8fn azı ona görÉ™ ki, Ä°ran hÉ™tta bu razışılaÅŸmanın ÅŸÉ™rtlÉ™rini tam mÉ™nasıyla hÉ™yata keçirsÉ™ belÉ™, 10 ildÉ™n sonra nüvÉ™ silahı É™ldÉ™ etmÉ™k hüququ qazanacaq. Bu da, hÉ™qiqÉ™tÉ™n, Netanyahunun dediyi kimi, Ä°ranın nüvÉ™ dövlÉ™tinÉ™ çevirilmÉ™sinin legitimləşmÉ™sindÉ™n baÅŸqa bir ÅŸey deyil.

ABÅž-ın Ä°ranla baÄŸlı siyasÉ™ti isÉ™ onun tÉ™rki-silah olunması deyil, nüvÉ™ dövlÉ™tinÉ™ çevrilmÉ™si gerçəyi ilÉ™ razılaÅŸmaq É™sasına söykÉ™nir. Obamanın razılaÅŸma ilÉ™ baÄŸlı verdiyi açıqlama da bunu sübut edir. HÉ™min açıqlamada Obama hakimiyyÉ™tÉ™ gÉ™ldiyi ilk dövrlÉ™ri xatırladaraq Ä°ranın hÉ™lÉ™ o zaman nüvÉ™ silahı É™ldÉ™ etmÉ™yin bir addımlığında olduÄŸunu, sanksiyaların onu bu iÅŸdÉ™n xeyli yayındırdığını vÉ™ masaya oturtduÄŸunu bildirÉ™rÉ™k deyib: “İran É™n azı 10 il uranium zÉ™nginləşdirmÉ™yÉ™cÉ™kâ€x9d.

ABŞ liderinin bu sözləri həm də İranın 10 ildən sonra nüvə dövlətinə çevrilməsinin etirafı kimi başa düşülməlidir.

Ä°ranın nüvÉ™ gerçəyi ilÉ™ razılaÅŸma xÉ™ttinÉ™ üstünlük verÉ™n ABÅž-ın É™slindÉ™ bundan baÅŸqa daha uÄŸurlu alternativi dÉ™ yox idi. BaÅŸqa alternativ öz mövqeyindÉ™ dirÉ™nÉ™n, É™n ağır sanksiyalar qarşısında belÉ™ geri addım atmayan, É™ksinÉ™, kifayÉ™t qÉ™dÉ™r uÄŸurlu Yaxın Şərq siyasÉ™ti yürüdÉ™n rÉ™smi Tehranla hÉ™rbi dildÉ™ danışmaq idi ki, Æx8ffqanıstan, Ä°raq vÉ™ Suriyada qarşılaÅŸdığı sürprizlÉ™r rÉ™smi VaÅŸinqtonu bu son addımı atmaqdan yayındırır, problemin daha sivil yolla hÉ™llinÉ™ yönÉ™ldirdi. Daha sivil hÉ™ll yolu isÉ™ sonu görünmÉ™yÉ™n embarqolar vÉ™ iqtisadi sanksiyalardan keçirdi.  

Dünyanın getdikcÉ™ dÉ™yiÅŸÉ™n geopolitik durumu, xüsusilÉ™, Çin vÉ™ Hindistanın iqtisadi güc mÉ™rkÉ™zi kimi ortaya çıxması hÉ™yata keçirilÉ™n sanksiyaların da nÉ™ticÉ™sini heçə endirirdi. ABÅž-ın Ä°ranla baÄŸlı mövqeyiylÉ™ açıq ÅŸÉ™kildÉ™ razılaÅŸmayan Çin vÉ™ Rusiyanın bu sanksiyalardan yararlanıb daha sÉ™rfÉ™li ÅŸÉ™rtlÉ™rlÉ™ Ä°ranla iqtisadi É™mÉ™kdaÅŸlıqlarını güclÉ™ndirmÉ™k perspektivi ortaya çıxırdı. BelÉ™ vÉ™ziyyÉ™tdÉ™ sanksiyaların davam etdirilmÉ™si ABÅž üçün, qaÅŸ düzÉ™ltmÉ™k É™vÉ™zinÉ™, göz çıxartmaq kimi idi. Bütün bunların hamısı isÉ™, sadÉ™cÉ™, onun “ərköyün ovladıâ€x9d Ä°srailin iÅŸinÉ™ yarayırdı. Qısası, ABÅž-ın öz milli maraqlarına zÉ™rrÉ™ qÉ™dÉ™r xeyri olmayan bu tÉ™dbirlÉ™r onun özünÉ™ yük olmuÅŸdu. Barak Obamanın müzakirÉ™lÉ™rin nÉ™ticÉ™lÉ™riylÉ™ baÄŸlı verdiyi açıqlamada ABÅž-ın Prezidenti vÉ™ BaÅŸ komandanı olduÄŸunu xatırlatması bu mÉ™nada tÉ™sadüfi deyildi. Sanki bu sözlÉ™riylÉ™ o, kimÉ™sÉ™ nesaj ötürürdü. Deyirdi ki, "mÉ™n sizin yox, öz xalqımın tÉ™hlükÉ™sizliyinÉ™ mÉ™suliyyÉ™t daşıyıram vÉ™ onun milli maraqlarını qorumaÄŸa mükÉ™llÉ™fÉ™m".

Ä°ranının nüvÉ™ ölkÉ™sinÉ™ çevrilmÉ™si perspektivindÉ™ ABÅž vÉ™ Ä°srailin mövqeyinin haçalanmasını Ä°srail analitiklÉ™rinin dÉ™ gözündÉ™n yayınmayıb. Ä°srailli analitik Lara Abut “Şalomâ€x9d qÉ™zetindÉ™ dÉ™rc olunan mÉ™qalÉ™sindÉ™ yazır: â€œÄ°ranın nüvÉ™ proqramının dayandırılması, Ä°ran tÉ™hdidinÉ™ qarşı tÉ™dbirlÉ™r mÉ™sÉ™lÉ™sindÉ™ iki ölkÉ™nin fÉ™rqli yerdÉ™ dayandığı, maraqlarının tam olaraq eyni olmadığı vÉ™ tÉ™hdidin ciddiliyini eyni sÉ™viyyÉ™dÉ™ görmÉ™diklÉ™ri göz önündÉ™dir… Odur ki, Ä°ran tÉ™hdidinÉ™ qarşı siyasÉ™t formalaÅŸdırarkÉ™n bÉ™zi variantlara diqqÉ™t yetirilmÉ™lidir. Ä°rana qarşı daha sÉ™rt siyasÉ™tlÉ™r fomalaÅŸdırıb ya döyüş vÉ™ziyyÉ™tinÉ™ belÉ™ hazır olmalı, ya da Ä°ran tÉ™hdidi ilÉ™ yaÅŸamaÄŸa öyrəşmÉ™liyik. Ä°srail ilk variantda israr edÉ™rkÉ™n, Amerika Ä°ran gerçəyi ilÉ™ yaÅŸamanın mümkün olduÄŸunu düşünürâ€x9d.

Analitikin fikrincə, rəsmi Vaşinqton nüvə silahına malik İranın zərərsizləşdirilməsinin regional siyasətdə kardinal dəyişiklikdən keçdiyinə inanır. Kardinal dəyişikliklər isə bunlardan ibarətdir: Yaxın Şərq ölkələrinə hüzur gəlməli, yəhudi-ərəb münaqişəsi sona çatmalı, ixtilaflara səbəb ola biləcək siyasətlərdən qaçınılmalıdır. Bu zaman İranın əldə edə biləcəyi nüvə silahları da qorxusuz hala gələ bilər.

ABÅž-ın bölgÉ™dÉ™ki siyasÉ™tinÉ™ nÉ™zÉ™r salanda yÉ™hudi analitikin irÉ™li sürdüyü fikirlÉ™rdÉ™ É™sla yanılmadığı görünür. Son zamanlar ABÅž-ın yÉ™hudi “ərköyünlüyünÉ™â€x9d sÉ™brsiz yanaÅŸması, son parlament seçkisi dövründÉ™ FÉ™lÉ™stin É™leyhinÉ™ ağır ifadÉ™lÉ™r iÅŸlÉ™dÉ™n Binyamin Netanyahuya Prezident Obamanın sÉ™rt üz göstÉ™rmÉ™si bunun É™n bariz örnÉ™klÉ™ridir. Görünür, müzakirÉ™lÉ™rlÉ™ Ä°ranın nüvÉ™ silahına sahib olmasının 10 il gecikdirilmÉ™si ABÅž-ın Yaxın Şərq siyasÉ™tinÉ™ çəki-düzÉ™n vermÉ™k üçün zaman qazanmaq cÉ™hdindÉ™n baÅŸqa bir ÅŸey deyil. NüvÉ™ silahları potensialı isÉ™ Ä°ranın bölgÉ™dÉ™, o cümlÉ™dÉ™n AzÉ™rbaycanda tÉ™sir gücünü artmasına xidmÉ™t edÉ™cÉ™k.

AzÉ™rbaycan yaxın gÉ™lÉ™cÉ™kdÉ™ nüvÉ™ gücündÉ™n dÉ™ faydalanıb bölgÉ™dÉ™ yayılma siyasÉ™tini geniÅŸlÉ™ndirÉ™cÉ™k rÉ™smi Tehranın qarşısında yalnız “yumÅŸaq silahıâ€x9d ilÉ™ dayana bilÉ™r. Bu “yumÅŸaq gücâ€x9d isÉ™ demokratik É™nÉ™nÉ™lÉ™rÉ™ sahiblik xüsusiyyÉ™tidir. NÉ™ yazıq ki, Ä°ranın yaydığı ÅŸÉ™riÉ™tçiliyÉ™ qarşı É™n tÉ™sirli müdafiÉ™ sistemimiz olan demokratik É™nÉ™nÉ™lÉ™r strategiyamız hÉ™lÉ™ dÉ™ tam mÉ™nasıyla oturuÅŸmayıb. Bu da azmış kimi, yalnış neft siyasÉ™tinin vÉ™ monopoliyaların getdikcÉ™ zÉ™iflÉ™tdiyi ölkÉ™ olaraq AzÉ™rbaycan get-gedÉ™ beynÉ™lxalq nüfuzunu artıran Ä°ran qarşısında dayanmaÄŸa sürüklÉ™nir.

Ölkə rəhbərliyi bütün bu məqamları nəzərə alaraq öz ənənəvi siyasətində dəyişikliklər aparmalı, yaxın gələcəkdə gözlənilən imtahana hazır olmalıdır.

Strateq.az