Son illər süni intellekt (Sİ) texnologiyaları həyatımızın ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib. Hər keçən gün bu sahədə yeni və inqilabi yeniliklər görülür, sürətli inkişafla yanaşı, insanların gündəlik həyatında da öz təsirini daha çox hiss etdirir. İstər səhiyyə sahəsində xəstəliklərin daha erkən mərhələdə aşkarlanmasından, həkim məsləhətindən, istər maliyyə sistemində qərarların daha sürətli və düzgün verilməsindən, istərsə də psixoloji dəstəkdən tutmuş bir sözlə süni intellekt həyatın demək olar ki, hər sahəsinə inteqrasiya olunub.
Lakin bu sürətli inkişafın gətirdiyi fürsətlərin yanında etik suallar və risklər də meydana çıxır.
Süni intellektin tətbiqi ilə bağlı doğru yanaşmalar və qaydalar, bu texnologiyanın cəmiyyətə faydalı olmasını təmin edəcək əsas faktorlardan biri olaraq qiymətləndirilir.
Süni intellekt Strategiyasında etik normalar
Məlum olduğu kimi, ölkəmizdə “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün süni intellekt Strategiyası” təsdiqlənib. Sözügedən strategiyanın əsas məqsədləri sırasında süni intellektdən məsuliyyətli istifadənin təmin edilməsi və vətəndaşların hüquqlarının və məlumatların məxfiliyinin qorunması, eləcə də süni intellektdən dövlətin, cəmiyyətin və vətəndaşların maraqlarına zidd məqsədlər üçün istifadənin qarşısının alınması da öz əksini tapıb.
Bəs süni intellektdən istifadə edərkən hansı etik qaydalar nəzərə alınmalıdır?
Bizim.Media süni intellektdən istifadə zamanı tələb olunan etik qaydaları təqdim edir:
Məlumatın şəffaflığı - Süni intellektin fəaliyyətini anlamadan onun nəticələrini qəbul etmək cəmiyyət üçün təhlükəli ola bilər. Alqoritmlərin necə işlədiyi və hansı məlumatlarla təlimatlandırıldığı barədə məlumat vermək vacibdir. Bu, insanlara daha etibarlı və düzgün qərarlar qəbul etməyə kömək edər.
Hesabatlılıq və cavabdehlik - Süni intellekt sistemlərindən istifadə edənlər və inkişaf etdirənlər, sistemlərin verdiyi qərarlardan cavabdeh olmalıdırlar. Alqoritmlərin səhv və ya zərərli nəticə verməsi halında, məsuliyyət daşıyan şəxs və ya qurum müəyyən olunmalı, zərərin qarşısı alınmalıdır. Alqoritmlərin nəzarət edilə bilən və səhvlərin öncədən test edilməli olduğu vacibdir.
Ədalət və bərabərlik - Süni intellektin tətbiqi, xüsusilə də qərar qəbul etmə proseslərində, ədalətsizliyə yol açmamalıdır. Məsələn, işə qəbul, kreditləşmə, hüquqi sistem və ya səhiyyə kimi sahələrdə istifadə olunan alqoritmlər etnik, cinsi və ya digər sosial qruplara qarşı ayrı-seçkilik etməməlidir. Etik qaydalarda bərabərliyin təmin olunması əsas prinsiplərdən biridir. Bu məqsədlə alqoritmlər diskriminasiyanın qarşısını almaq üçün düzgün şəkildə təlimatlandırılmalı və test edilməlidir.
Məxfilik və məlumatların qorunması - Süni intellektin istifadəsi zamanı istifadəçi məlumatlarının qorunması ən önəmli məsələlərdən biridir. Hər bir istifadəçinin şəxsi məlumatları gizli saxlanmalı, məlumatların icazəsiz şəkildə toplanması və istifadə edilməsi qarşısı alınmalıdır. Bunun üçün məlumatların məxfi şəkildə saxlanması və təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi vacibdir.
İnsan mərkəzli yanaşma- Süni intellektin inkişafı və tətbiqi prosesi, hər zaman insanların rifahını nəzərə almalıdır. İnsanlara zərər verməmək və onların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq əsas məqsəd olmalıdır. Süni İntellekt tətbiqləri insanların yerini alaraq onların qərarlarını əvəz etməməli, əksinə, insanlara dəstək verən vasitə olmalıdır.
Sosial təsirlər və iqtisadi ədalət- Süni intellektin cəmiyyətə təsirləri genişdir. Bu texnologiya həm iş yerləri yaradaraq iqtisadi inkişafa təkan verə, həm də bəzi sahələrdə işsizlik və iqtisadi bərabərsizlik yarada bilər. Bu səbəblə, Süni İntellektin tətbiqi ilə bağlı sosial təsirlərin qiymətləndirilməsi və sosial ədalətin qorunması əhəmiyyətlidir. Bu məqsədlə dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar arasında əməkdaşlıq zəruridir.
Düzgün və təhlükəsiz istifadə - Süni intellektin etik istifadə qaydalarından biri də onun düzgün və təhlükəsiz şəkildə tətbiq edilməsidir. Alqoritmlərin və sistemlərin zərərli məqsədlər üçün istifadə edilməməsi vacibdir.
Ayşən Rəhim, Bizim.Media
