Tarix qəribə, qorxunc təsadüflərlə doludur. Belə təsadüflərdən biri 1960-cı illərin sonu ilə 1980-ci illərin sonu arasında baş verən Varşava Müqaviləsi Təşkilatının yüksək rütbəli hərbi liderlərinin ölümləridir.
Sosialist dövlətlərin dörd müdafiə naziri, dörd ordu marşalı və ya generalının müəmmalı ölümü hələ də sirr olaraq qalır.
Bəziləri bunu faciəli təsadüf, digərləri taleyin qəddar dönüşü adlandırır, digərləri isə Soyuq Müharibənin kölgəsinə və kəşfiyyat xidmətlərinin gizli əməliyyatlarına işarə edir.
Bu adamlar kimlər idi və niyə ölümləri müəmmalıdır?
İlk müəmma Polşanın ilk marşalı, Polşa Xalq Respublikasının Müdafiə naziri, əfsanəvi Konstantin Rokossovskinin ölümüdür.
Əslən polyak olan Sovet marşalı, Stalinqrad qəhrəmanı və daha sonra Polşada olan SSRİ qoşunların komandanı Rokossovski 1968-ci ildə Moskvada ağciyər xərçəngindən vəfat etdi.
71 yaşı olmasına baxmayaraq o, siqaret çəkirdi. Bədəni ə illərlə həbsxana işgəncələri və cəbhədəki əziyyətdən zəif düşmüşdü. Bununla belə tarixçilər hələ də onun ölümünü müəmma sayırlar.
3 avqust 1968-ci il. Rokossovski iki gün əvvəl vəfat edib, lakin cəsədi morqda saxlanılır. Guya ki, Sovet rəhbərliyi Varşavada kadr təyinatlarını yenidən nəzərdən keçirdikdən sonra ölümü elan etməyi planlaşdırır...
Başqa bir qəribəlik:
Ölümündən bir il əvvəl Rokossovski Polşadakı ordu komandanlığından faktiki olaraq uzaqlaşdırıldı və SSRİ-yə "fəxri təqaüd"ə - SSRİ Müdafiə Nazirliyinin Baş müfəttişi vəzifəsinə göndərildi. Onun vəzifədən uzaqlaşması Polşadakı Sovet hərbi məsləhətçilərinin roluna dair prinsipial mövqeyinin nəticəsi idi. Deyirlər ki, Brejnev onu müstəqil davranışlarına görə heç vaxt bağışlamayıb.
Ona görə də siyasi oyundan silinmiş bir veteranın qətlini məntiqli saymaq olar. Yəni o ölmədi, öldürüldü.
Çexoslovakiya generalının tapmacası
Rokossovskidən sonra müəmmalı ölüm xəbəri Çexoslovakiyadan gəldi. 1968-ci ildə Çexoslovakiya Sosialist Respublikasının Müdafiə naziri vəzifəsini tutan ordu generalı Martin Dzur qəribə şəraitdə öldü.
Rəsmi versiya: təyyarə qəzası.
Onun təyyarəsi Praqadan Bratislavaya uçuş zamanı dağlarda qəzaya uğrayıb.
Bəs fəlakət niyə hələ də suallar doğurur?
Birincisi, həmin gün hava uçuş üçün ideal idi və pilotlar ordunun ən yaxşılarından idi.
İkincisi, qara qutulardan götürülmüş transkriptlər heç vaxt tam dərc olunmayıb. Rusiya Müdafiə Nazirliyinin qapalı arxivlərində hələ də sadəcə olaraq "idarəetmə sisteminin sıradan çıxması" deyilən bir hesabat var.
Lakin müasir müstəqil tədqiqatçılar xronologiyaya istinad edirlər. Belə ki, Dzur humanist mövqeyi ilə tanınırdı və üsyanları yatırmaq üçün Varşava Müqaviləsi ölkələrinə qoşun göndərməkdən imtina edirdi.
Ona görə də Sovet tanklarının Praqaya girməsindən bir ay əvvəl onun ölümü təsadüf ola bilməzdi. Üstəlik, Dzurun adı hər zaman Kremlin “problemli kadrlar”siyahısında yer alıb. Ona görə də tarixçilər hesab edir ki, Dzurun ölümü “KQB”nin bir layihəsi idi.
Bolqarıstan marşalı: Ürək tutması, yoxsa..?
SSRİ-nin ən sadiq müttəfiqi hesab edilən Bolqarıstanın da adı müəmmalı ölümlər siyahısına düşüb.
Belə ki, 1972-ci ildə Bolqarıstanın müdafiə naziri, general-polkovnik (sonradan marşal) Dobri Djurov vəfat etdi. Rəsmi diaqnoz kəskin miokard infarktı idi. Həkimlər onun ürəyinin gərginlik altında sıradan çıxdığı qənaətinə gəldilər. Lakin o dövrün bolqar dissidentləri Djurovun zəhərləndiyini iddia edirlər.
Bu da təsadüfi deyildi. Çünki o, ölkəsinin neytral statusunu əsas gətirərək Bolqarıstan ərazisində Sovet orta mənzilli raketlərinin yerləşdirilməsinə fəal şəkildə qarşı çıxırdı.
Maraqlıdır ki, marşalın ölümündən sonra Bolqarıstan ritorikasını qəfil dəyişdi və Kremlin bütün təşəbbüslərini qeyd-şərtsiz dəstəklədi.
1990-cı illərdə Bolqarıstan parlamentinin tələbi ilə aparılan tibbi müayinə zamanı zəhər izləri aşkar edilməsə də, mərhumun saçında qeyri-adi dərəcədə yüksək miqdarda arsenik aşkarlandı. Rəsmi olaraq, bu, bolqar mətbəxinin xüsusiyyətləri və pestisidlərin istifadəsi ilə əlaqələndirilirdi. Lakin, bu versiyaya heç kim inanmadı.
ADR-də nazirin ölümü
1985-ci ildə, Berlin Divarının yıxılmasından dörd il əvvəl, ADR müdafiə naziri general Heinz Kessler qəfildən vəfat etdi. Rəsmi olaraq, onun mədə xərçəngindən öldüyü açıqlandı. Lakin Qərb tarixçiləri onun cəsədinin qəribə tələskənliklə kremasiya edildiyini və ofisindəki bütün sənədlərin Ştazi agentləri tərəfindən müsadirə edildiyini qeyd etdilər.
Kessler, SED rəhbərliyini kənarda qoyaraq Sovet Baş Qərargahı ilə birbaşa əlaqə quran azsaylı Şərqi Almaniya generallarından biri idi. Deyirlər ki, o, ADR silahlı qüvvələrinin real vəziyyəti və ən yüksək partiya eşelonlarındakı korrupsiya haqqında çox şey bilirdi. Ona görə də onun ölümü ilə əsas şahid susduruldu.
Macarıstan və Rumıniya: Bir medalın iki üzü
1989-cu ildə Macarıstanın müdafiə naziri general Ferens Karpatinin ölümü də xeyli şübhəlidir. O, açıq havada, boş bir yolda baş verən avtomobil qəzasında həlak olub.
Rəsmi olaraq, o, "yaş asfaltda idarəetməni itirib".
Lakin şahidlər yolun quru olduğunu və avtomobilinin nizamsız hərəkət etdiyini iddia ediblər. Karpati ordunun sayının azaldılmasında və Sovet qoşunlarının Macarıstandan çıxarılmasında israr edən tanınmış islahatçı idi. Təsadüfi deyil ki, onun ölümündən bir neçə ay sonra Budapeştdə hakimiyyət dəyişikliyi baş verdi.
Başqa bir təsadüf?
Rumıniyanın Müdafiə naziri, general Vasile Milya 1989-cu ildə çevriliş cəhdinə görə saxlanılan aksiya iştirakçılarının həbsinin utancını daşıya bilməyib rəsmi olaraq öz ofisində özünü güllələyib.
Lakin şahidlər atəşin öndən deyil, arxadan açıldığını deyir. Bu isə intihar versiyasını çürüdür.
Nəticə olaraq, rəsmi versiyalarda dörd müdafiə nazirinin ölümündə qətl faktı yoxdur. Heç bir açıq arxivdə sui-qəsdlərə icazə verən heç bir əmr və ya şifrələnmiş mesaj tapılmayıb. Lakin ümumi bir narahatlıq var ki, bu ölümlər təsadüfi ola bilməz.
Ölümlərin baş verdiyi ərəfə sui-qəsd nəzəriyyəsini xeyli gücləndirir. Bəlkə də bu qətllərlə Varşava Müqaviləsinin fiziki deyil, mənəvi cəhətdən "başı kəsildi". Nəticədə, bu itkilər müttəfiqlər arasında etimadı sarsıtdı. Belə sosialist dünyanın hərbi liderləri təkcə Qərbdəki düşməndən deyil, həm də öz kölgələrindən qorxmağa başladılar. Bu da əvvəl Varşava Müqaviləsinin, daha sonra isə sosializmin sonunu gətirdi.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
