Xırdalanın “kompas”ı – Şəhərə bütün yollar bu at heykəlindən başlayır

Azərbaycanda bir çox şəhər və qəsəbələrdə, xüsusilə paytaxt Bakı və ətrafında müxtəlif heyvan heykəllərinə rast gəlinir. Bu heykəllərin bəzilərinin maraqlı hekayəsi olur, bəziləri tarixi və simvolik məna daşıyır, bəziləri isə eləcə görüntü üçün qoyulub. 

Xüsusilə at obrazı Azərbaycan mədəniyyətində, ədəbiyyatında həmişə xüsusi əhəmiyyətə malik olub. At igidlik, azadlıq və sədaqət rəmzi kimi qəbul edilir.

Azərbaycan özü də at cinsləri ilə tanınan ölkələrdəndir. 

Eyni zamanda, belə heykəllər şəhərlərin estetik görünüşünü zənginləşdirir, həm yerli sakinlər, həm də turistlər üçün diqqət çəkən təyinat nöqtələrinə çevrilir.  Məsələn bütün Xırdalanın küçə və məhəllərinin şaxələnməsi məşhur at heykəlindən başlayır. “At heykəlinin yanı”, “At heykəlindən sağda (yuxarıda)” və s. kimi bütün şəhər o təyinat nöqtəsindən başlayır.  


Amma bu böyük, zoğalı rəngli pyedestal üzərində qurulmuş, baxıma möhtac atın niyə, nə vaxt qoyulması dəqiq bilinmir. Heykəl rəsmi olaraq sənədləşdirilmiş abidələr siyahısında deyil. 

Həmin ərazidə vaxtilə mədəniyyət mərkəzi olub. 

Hazırda istismara yararsız olan bu uçuq-sökük binanın ətrafı güman ki, keçmişdə gül-çiçəklə, heykəllərlə bəzəldilərək şəhərin görməli yerlərindən biri kimi tanınırmış. 

Başqa bir ehtimalla şəhərin inkişaf mərhələsində, sürətli urbanizasiya dövründə, bu heykəl hündür bir yerdə qoyulub. Ehtimal edilir ki, 2000-ci illərin yaradıcılıq nümunəsidir (üzərində heç bir tarix, müəllif adı yoxdur). Heykəlin qoyulması həm də Xırdalanın inkişaf edən şəhər kimi özünə simvol yaratmaq istəyi ilə bağlıdır. Belə abidələr adətən şəhərin kimliyini vurğulamaq, diqqət cəlb etmək üçün qurulur. 

Ümumiyyətlə at heykəlləri Bakının müxtəlif ərazilərində də var.

Tbilisi prospektində yerləşən Heydər Əliyev adına İdman-konsert kompleksinin qarşısında da nəhəng, şahə qalxmış at heykəli əzəməti ilə ərazini bəzəyir. Qarabağ atları isə “Ağ şəhər”də göz oxşayır. 

Maraqlıdır ki, heykəllər təkcə atla məhdudlaşmır, digər heyvanlar da bizim heykəltaraşların diqqətindən yayınmayıb. Hövsanda marallar, Qaraçuxurda öküz heykəli, Səngəçalda dəvə (pir kimi ziyarət olunur) və daha neçə-neçə belə heykəllər mövcuddur. 

Heyvan heykəllərinin əslində dərin tarixi var. 

Qədimdə bunda qoçdaşlar deyirdilər. Əsasən, Cənubi Qafqazda, Türkiyədə rast gəlinir. Ərəblərin bu regionda İslamı yaymasından sonra canlı varlıqların təsvirləri yasaq idi. Ancaq IX əsrdən etibarən yerli feodalların müqaviməti nəticəsində zəiflədiyi zaman milli adətlər şəriət qanunlarına üstün gəlməyə başladı. Bu zaman xalq incəsənətində yenidən canlı varlıqların təsvirləri ortaya çıxmağa başladı. 

İlk dəfə 1825-ci ildə Eduard Eyxvald bu cür heykəltəraşlıq əsəri haqqında məlumat verib. Daha sonra isə fransız geoloqu Dyubua de Monpere "Qafqaza səyahət" əsərində bu haqda yazıb. 


Şəfiqə Şəfa, Bizim Media