İkinci Dünya müharibəsindən sonra, xüsusilə Soyuq müharibə dövründə ABŞ və SSRİ xüsusi xidmət orqanları arasında gizli savaş müxtəlif kəşfiyyat vasitələri ilə həyata keçirilirdi. Hər iki tərəfin istifadə etdiyi alətlərdən biri də məhz media və jurnalistlər idi. Peşə xüsusiyyətlərinə görə jurnalistlərin kəşfiyyat işində istifadəsi daha effektiv hesab edilə bilər. Çünki jurnalist mikrofonla bir çox qurumlara asanlıqla daxil ola bilir, jurnalist kimliyi altında gizlənərək maraq doğuran suallara cavab axtara bilir və mərkəzə informasiyanı öz yazıları və resursları vasitəsilə ötürə bilir.
Sübut olunmuş tarixi faktlar göstərir ki, ABŞ Amerikanın səsi,Azadlıq Radiosu ilə yanaşı, bir sıra nüfuzlu media orqanlarının əməkdaşlarından agent kimi istifadə edib. SSRİ isə əsasən TASS və Pravda qəzetinin müxbir heyətindən faydalanıb.
"Rossiya Seqodnya" media qrupu balansında yaradılan "Sputnik" İA isə Rusiyaya təbliğat vasitələrini Ostankinodan kənara çıxarmağa imkan verməklə yanaşı, FSB-nin informasiya toplama kanallarını da şaxələndirdi. Xüsusilə 2010-cu ildən sonra yaradılan RT və Sputnik kimi media orqanları qısa müddət ərzində təşkilatlanaraq bir çox ölkədə ofis və nümayəndəliklərini açdı.
Bu, cəmiyyətlərə əvvəlcədən hazırlanmış, ictimai rəyi yönləndirən xəbərlərin ötürülməsinə imkan verdi və ən əsası hər kəsin öz dilində. Beləliklə, rus dili bilməyən auditoriyalar da bu informasiyaları öz ana dillərində almağa başladılar və bəzi hallarda bunun təsiri altında qərarlar qəbul etdilər.
Artıq 2016-cı ildə Sputnik ABŞ xüsusi xidmət orqanlarının radarına düşür və onun casusluq fəaliyyəti ilə məşğul olub-olmamasına dair araşdırmalar başlanır. Agentliyin ABŞ ofisində çalışan əməkdaşların dindirilməsi və əldə edilən sənədlər göstərir ki, Sputnik-in mərkəzi ofisi brifinqlərdə veriləcək suallardan tutmuş, xəbərlərdə veriləcək mesajlara qədər bütün prosesi nəzarətdə saxlayır.
Bu araşdırmalar fonunda Sputnik agentliyi 2018-ci ildə ABŞ ərazisində "xarici agent" statusu ilə qeydiyyatdan keçməyə məcbur qalır. Beləliklə bu Sputnikin əslində xəbər resursu yox, təbliğat vasitəsi olmasının ilk rəsmi qəbulu idi.
Digər maraqlı məqam isə 2017-ci ildə Rusiya və Fransa prezidentlərinin birgə bəyanatı zamanı Emmanuel Makronun Sputnik-i onun seçki kampaniyasına müdaxilədə ittiham etməsidir.
Video bu linkdədir: //www.youtube.com/watch?v=gGbsFbQ7b28
Sputnik-in agentura şəbəkəsi olması Estoniya məhkəməsi tərəfindən isə hüquqi cəhətdən təsdiqlənib. Belə ki, agentliyin Estoniya ofisinin əməkdaşı Yelena Burçova “dövlətə xəyanət” maddəsi ilə 6 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Məhkəmə sübut edib ki, Yelena Burçova Rusiya xüsusi xidmət orqanları ilə əməkdaşlıq edərək onlardan birbaşa aldığı tapşırıqları yerinə yetirib
Çalışdığı resur vasitəsi ilə ictimai fikiri yanıldan xəbərlər yayımlayıb, ölkənin daxili işlərinə müdaxiləyə cəhd edib. Əsas məqsəd isə mərkəzi hakimiyyətə olan ictimai inamı sarsıtmaq olub.
Prosessin növbəti qəhrəmanı isə Sputnik Moldova-nın rəhbəridir. Onun haqqında geniş yazmıram, çünki Azərbaycan mediasında bu barədə kifayət qədər informasiya var. Vitaliy Denisovun Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının əməkdaşı olması isə artıq foto-faktla sübuta yetirilib.
2022-ci ildən sonra TR və Sputnik-in fəaliyyəti Avropa İttifaqı, Böyük Britaniya, Kanada və digər ölkələrdə rəsmən qadağan edilib. Bu qadağaların səbəbi eynidir: yalan informasiya yayımı, daxili işlərə müdaxilə və ictimai rəyi çaşdırmaq.
Ümumiyyətlə, RT, Sputnik və onlara bağlı çoxsaylı Teleqram kanalları bu gün Rusiyanın dezinformasiya ekosisteminin əsas halqalarını təşkil edirlər. Öncədən hazırlanmış yalan xəbərlər vasitəsilə müxtəlif ölkələrin ictimaiyyətində hökumətlərə qarşı inam və etibar sarsıdılır, proseslər isə fərqli tonda təqdim edilir.
Müasir İT texnologiyaları və süni intellekt kimi yeniliklər dezinformasiya alətlərini daha da gücləndirir. Qısa müddət ərzində müxtəlif dillərdə saxta xəbərlər yaradılır və şəbəkəyə ötürülür. Bəzi mənbələr aylıq 350 mindən çox belə xəbər hazırlandığını və toplam 50 dildə yayımlandığını qeyd edir. Belə xəbərlər həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli təsirə malikdir.
Qısamüddətli təsir dedikdə xəbəri ilk alan auditoriyaya psixoloji təsir nəzərdə tutulur, uzunmüddətli dövrdə isə bu xəbərlər Google kimi axtarış sistemlərində qalaraq təhqiqatların istiqamətini belə dəyişdirə bilir.
Bu səbəbdən bu gün informasiya gigiyenası dünənkindən qat-qat vacibdir. Dövlət müxtəlif orqanları vasitəsilə informasiya məkanında müəyyən "dezinfeksiya" işləri aparır. Ancaq "mikrob və viruslardan" qorunmaq həm də hər bir cəmiyyət üzvünün fərdi informasiya mədəniyyətindən asılıdır. Yalnız bu yolla əvvəlcədən planlaşdırılmış və şəbəkəyə ötürülmüş "informasiya viruslarından" özümüzü müdafiə edə bilərik.
Aqil Məmmədov, politoloq
