Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə dönüş nöqtələri var ki, onların əhəmiyyəti yalnız bir siyasi hadisə ilə məhdudlaşmır, sonrakı onilliklərin inkişaf istiqamətinə də təsir göstərir. 1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkiləri məhz belə tarixi hadisələrdən biri oldu. Həmin gün Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin son dərəcə mürəkkəb siyasi, iqtisadi və hərbi şəraitdən çıxaraq sabit dövlətçilik modelinə keçidinin mühüm mərhələsini formalaşdırdı.
Müstəqilliyin ilk illərindəki xaos
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan müstəqilliyini yenicə bərpa etsə də, dövlətçiliyimiz böyük təhlükə altında idi. Siyasi qarşıdurmalar, idarəçilikdə yaranmış boşluqlar, iqtisadi böhran, nizamsız silahlı dəstələrin fəaliyyəti və Ermənistanın hərbi təcavüzü ölkənin gələcəyini sual altına salmışdı. Dövlət institutlarının zəifləməsi, ictimai-siyasi sabitliyin pozulması və ərazi itkiləri müstəqilliyin özünün təhlükə qarşısında qalmasına səbəb olmuşdu.
Belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ölkəmizi bu təhlükələrdən xilas etdi. 1993-cü il iyunun 9-da Bakıya qayıdan Ulu Öndər əvvəlcə Ali Sovetin sədri seçildi, daha sonra Prezident səlahiyyətlərini icra etməyə başladı. Heydər Əliyevin oktyabrın 3-də keçirilən seçkilərdə xalqın böyük əksəriyyətinin səsini qazanaraq dövlət başçısı seçilməsi Azərbaycanın inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi və sabitlik siyasəti
Heydər Əliyevin qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri müstəqil Azərbaycanın dövlət institutlarını yenidən təşkil etmək və onların fəaliyyətini vahid dövlətçilik prinsipləri əsasında qurmaq idi. Çünki siyasi müstəqilliyin əldə olunması özlüyündə güclü dövlətin mövcudluğu demək deyildi. Bunun üçün effektiv idarəçilik sistemi, qanunun aliliyi, sabit siyasi mühit və dövlətin təhlükəsizliyini təmin edə biləcək institutlar formalaşdırılmalı idi.
Ulu Öndərin hakimiyyətə qayıdışından sonra ölkədə silahlı qarşıdurmaların və siyasi gərginliyin aradan qaldırılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər görüldü. Dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi, qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması və vahid komandanlıq sisteminin yaradılması Azərbaycanın parçalanma təhlükəsindən uzaqlaşmasında mühüm rol oynadı.
Bu proses dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarının formalaşdırılması ilə də müşayiət olundu. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi müstəqil dövlətin hüquqi sisteminin əsasını yaratdı. Konstitusiyada demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət prinsipləri, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları, hakimiyyət bölgüsü və dövlət idarəçiliyinin fundamental prinsipləri təsbit edildi.
Həmin dövrdə hüquq sistemində həyata keçirilən digər mühüm dəyişikliklər də dövlət quruculuğunun institusional əsaslarını möhkəmləndirdi. Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması, Ombudsman institutunun təsis edilməsi, ölüm hökmünün ləğvi, senzuranın aradan qaldırılması kimi addımlar Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində atdığı mühüm addımlar sırasında yer aldı.
İqtisadi inkişafın təməlini qoyan strategiya
Dövlətçilik yalnız siyasi sabitliklə məhdudlaşmırdı. Müstəqilliyin davamlı olması üçün iqtisadi əsasların yaradılması da zəruri idi. Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi iqtisadi strategiyanın əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın təbii resurslarından milli inkişaf naminə səmərəli istifadə etmək və ölkəni beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sisteminə daha fəal inteqrasiya etmək idi.
Bu siyasətin ən mühüm nəticələrindən biri 1994-cü il sentyabrın 20-də “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması oldu. Dünyanın aparıcı enerji şirkətlərinin iştirakı ilə bağlanan bu saziş Azərbaycanın neft sektoruna iri həcmli xarici investisiyaların cəlb olunmasına imkan verdi. Bununla yanaşı, ölkənin enerji potensialının beynəlxalq bazarlara çıxarılması üçün yeni infrastrukturun formalaşdırılması prosesinə start verildi.
Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa, daha sonra Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərlərinin reallaşdırılması Azərbaycanın enerji xəritəsində mövqeyini gücləndirdi. Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin yaradılması isə ölkənin enerji siyasətinin daha geniş regional əməkdaşlıq çərçivəsinə çıxmasına şərait yaratdı.
Ulu Öndərin Neft strategiyasının mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, enerji gəlirlərinin ölkənin uzunmüddətli inkişafına xidmət etməsi hədəflənirdi. Azərbaycanın beynəlxalq enerji layihələrində iştirakının genişlənməsi ölkəmizin iqtisadi imkanlarını artırmaqla yanaşı, onun regional əhəmiyyətini də yüksəltdi.
Təbii ki, iqtisadi siyasət yalnız neft sektoru ilə məhdudlaşmırdı. Aqrar islahatların aparılması, torpaq islahatının həyata keçirilməsi, özəl sektorun inkişafının stimullaşdırılması və sahibkarlıq mühitinin formalaşdırılması bazar iqtisadiyyatının əsaslarının yaradılmasına yönəlmiş mühüm addımlar idi.
Güclü dövlətin əsas dayaqlarından biri – ordu quruculuğu
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanın qarşılaşdığı ən ciddi problemlərdən biri də nizami və peşəkar ordunun formalaşdırılması idi. Müharibə şəraitində olan ölkə üçün vahid komandanlıq sisteminə malik, dövlətə tabe olan və müasir tələblərə cavab verən Silahlı Qüvvələrin yaradılması həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət nəticəsində müxtəlif silahlı birləşmələrin vahid ordu strukturu daxilində təşkilatlanması, hərbi idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi və ordu quruculuğunun dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilməsi təmin edildi.
Bu proses sonrakı illərdə Azərbaycan ordusunun peşəkarlığının və maddi-texniki imkanlarının artırılması üçün baza yaratdı. Daha sonrakı mərhələlərdə həyata keçirilən hərbi quruculuq siyasəti nəticəsində formalaşan güclü ordu 2020-ci ildə Vətən müharibəsində tarixi Zəfərə imza atdı.
Dövlət və milli birlik ideyası
Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasında siyasi və iqtisadi məsələlərlə yanaşı, milli ideoloji xətt də mühüm yer tuturdu.
Bu yanaşmada Azərbaycan dilinin, milli-mənəvi dəyərlərin, tarixi yaddaşın və mədəni irsin qorunması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilirdi. Eyni zamanda dünya azərbaycanlılarının tarixi Vətənlə əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi və vahid milli ideya ətrafında birləşdirilməsi də bu siyasətin mühüm hissəsini təşkil edirdi.
2001-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi bu baxımdan əlamətdar hadisə oldu. Dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıların bir araya gətirilməsi milli həmrəyliyin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm addım kimi qiymətləndirilir.
Xarici siyasətdə milli maraqlara əsaslanan xətt
Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerini müəyyənləşdirməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Heydər Əliyevin xarici siyasət kursu Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması, müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulması və ölkənin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi üzərində formalaşdı.
Bu siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın regional və qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə milli maraqları nəzərə alan balanslaşdırılmış diplomatik xətt yürütməsi idi. Enerji layihələri, regional əməkdaşlıq və beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələrin inkişafı Azərbaycanın xarici siyasət imkanlarını genişləndirdi.
Heydər Əliyevin dövlətçilik strategiyasında Qarabağ məsələsi də əsas prioritetlərdən biri idi. Atəşkəsin əldə olunması hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə yanaşı, Azərbaycanın iqtisadi və siyasi gücünü artırmasına, beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirməsinə və gələcək mərhələlər üçün daha əlverişli imkanların əldə olunmasına şərait yaratdı.
İnkişaf kursunun sonrakı nəticələri
Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dövlətçilik və inkişaf strategiyasının əsas xüsusiyyəti onun ayrı-ayrı sahələri deyil, bütöv dövlət mexanizmini əhatə etməsi idi. Siyasi sabitlik, hüquqi dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf, enerji siyasəti, ordu quruculuğu, milli ideologiya və xarici siyasət vahid strateji xəttin ayrı-ayrı istiqamətlərini təşkil edirdi.
Bu kurs sonrakı illərdə Prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirildi. Azərbaycanın iqtisadi imkanlarının genişlənməsi, enerji və nəqliyyat layihələrinin inkişafı, ordunun modernləşdirilməsi və beynəlxalq mövqelərin gücləndirilməsi həmin strateji xəttin davamı kimi təqdim olunur.
2020-ci ildə Vətən müharibəsində Azərbaycanın tarixi qələbə qazanması, 2023-cü ildə isə suverenliyin tam təmin edilməsi müasir Azərbaycan tarixinə qızıl hərflərlə yazıldı. Bu nəticələrin formalaşmasında uzun illər ərzində həyata keçirilmiş dövlət quruculuğu, iqtisadi və hərbi inkişaf siyasəti mühüm rol oynadı.
Bütün bunları nəzərə alsaq, 3 oktyabr 1993-cü il tarixi Azərbaycanın müstəqillik yolunda dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin olunması və uzunmüddətli inkişaf strategiyasının formalaşdırılması mərhələsinin başlanğıcı kimi yadda qalıb.
Heydər Əliyevin siyasi irsi müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşması tarixində mühüm yer tutur. Onun hakimiyyətdə olduğu dövrdə müəyyənləşdirilən siyasi, iqtisadi, hüquqi və ideoloji istiqamətlər hazırki mərhələdə də ölkəmizin inkişaf siyasətinin təməli rolunu oynayır. 3 oktyabr tarixi isə bu böyük dövlətçilik xəttinin siyasi baxımdan yeni mərhələyə keçid etdiyi gün kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus yer tutur.
Bizim.Media-nın analitik qrupu
