Diplomatiya təkcə bəyannamələr və memorandumlardan ibarət deyil. Bu qənaətə bizi tarix özü gətirib. Belə ki, bir çox qərarların qeyri-rəsmi məkanlarda, səmimi ünsiyyət zamanı verildiyinə tarix boyu və günümüzdə də dəfələrlə rastlanıb.
Qalstuklu, ciddi, hətta bir-birinə sərt, düşməncəsinə yanaşan məsul şəxslərin bir neçə dəqiqəlik siqaret fasiləsində dostyana söhbətləşdiyini, əl sıxdığını yəqin ki, çoxları görüb. Bax buna siyasətdə “Siqaret diplomatiyası” deyilir. Bu, rəsmi danışıqlardan kənarda, adətən siqaret fasiləsi zamanı baş tutan söhbətlər vasitəsilə siyasi, iqtisadi və hərbi məsələlərin yumşaq formada həllinə yönələn ünsiyyət formasıdır.
Təsəvvür edin, gərgin və rəsmi danışıqların fasiləsi zamanı siqaret çəkmək öncə tarıma çəkilmiş əsəbləri, sonra da anlaşılmaz mövqeləri necə də yumşaldır... Başqa sözlə, ciyərlərin düşməni olan bu silindrik formalı istehlak məhsulu, sən demə, sülhün və anlaşmanın dostu imiş. Onun tüstüsü neçə-neçə münaqişələrin qarşısını ala bilib.
Tüstüyə bürünmüş tarix
“Siqaret diplomatiyası” termini XX əsrin ortalarında Qərbdə geniş yayılmağa başladı. Günümüzdən fərqli olaraq o dövrdə siqaret çəkmək dəb idi. Bu gün əlbəttə ki, ziyanları və sosial problemləri nəzərə alınaraq, Azərbaycan da daxil bir çox ölkələrdə qapalı yerlərdə siqaret çəkilməsinə qadağa qoyulub. Televiziyada və internet səhifələrində də siqaretin ziyanları ilə bağlı mütəmadi məlumatlandırmalar, maarifləndirici çarxlar təqdim olunur.
Amma həmin dövrlərdə nəinki kişilərin, hətta qadınların da siqaret çəkməyi kübarlıq əlaməti sayılırdı, xüsusilə siyasi və diplomatik dairələrdə normal və yayğın bir vərdiş idi. Diplomatik görüşlər zamanı verilən siqaret fasilələri, əslində tərəflərə protokol məhdudiyyətləri olmadan, birbaşa və səmimi ünsiyyət qurmaq imkanı yaradırdı. Bu məkanlarda rəsmi nitqlər yerini yumşaq, daha rahat söhbətlərə verirdi. Bir çox hallarda bu qeyri-rəsmi danışıqlar gərgin diplomatik mühitdə körpü rolunu oynayırdı.
Məsələn, Soyuq Müharibə dövründə (1947-1991) ABŞ və SSRİ diplomatları arasında keçirilən nüvə danışıqları zamanı siqaret fasilələrinin tərəflər arasında atmosferin yumşaltdığına şahid olanlar var.
Həmin tarixi məqamları müşahidə etmiş diplomatlar xatırlayırlar ki, məhz bu qeyri-rəsmi məqamlar, daha çevik razılaşmalar üçün zəmin yaradırdı, çünki rəsmi danışıqlar çox vaxt gərgin və nəticəsiz olurdu. Lakin siqaret fasilələri zamanı tərəflər daha səmimi şəkildə dialoqa girir, gizli mesajlar ötürülür, anlaşma yolları axtarılırdı. Bir-birinə zidd olan, hətta nifrət edən kommunist və kapitalistləri siqaret müvəqqəti də olsa barışdırırdı. Və tüstünün fonunda onların hansı dövlət quruluşunun təmsilçiləri olduqları qətiyyən hiss olunmurdu.
Tüstü altında sülh
Belə nümunələrdən biri də Misir və İsrail liderləri arasında baş tutan bəzi görüşlərdir. Danışıqlardan sonra verilən siqaret fasilələrindəki səmimi söhbət qarşılıqlı inamın yaranmasına səbəb olmuşdu. 1970-80-ci illərdə İsrail, Fələstin, Misir və ABŞ arasında baş tutmuş danışıqlarda diplomatların arxa otaqlarda, siqaret fasilələri zamanı kompromis təklifləri irəli sürdüyü qeydə alınıb. Misirin sabiq prezidenti Ənvər Sədat və İsrail liderləri arasında belə qeyri-rəsmi söhbətlərdən sonra Kemp-Devid Sülh Müqaviləsi (1978) imzalanmışdı.
Avropa Birliyi toplantılarında, xüsusən də əvvəlki illərdə qərarların çox vaxt rəsmi görüşlərdə deyil, fasilələrdə formalaşdığı etiraf olunur. Bəzi liderlər bunu açıq şəkildə “siqaret diplomatiyasının nəticəsi” adlandırıblar. Xüsusilə, 1960-70-ci illərdə Avropa Birliyinin ilkin formalaşma dövründə belə qeyri-rəsmi diplomatik münasibətlər həlledici olmuşdu.
Bir siqaretlik razılaşma
Müasir dövrdə də mənzərə dəyişməyib. Düzdür, siqaretin ictimai və diplomatik məkanlardan sıxışdırılması özünü göstərir, lakin qeyri-rəsmi danışıqların rolu hələ də qalır. Yəni “Siqaret diplomatiyası” heç də nostalji bir termin deyil. Yenə də kişilər, yenə də siqaret çəkmək ehtiyacı...
Hətta etiraf edənlər var ki, siqaret çəkmədiyi halda belə çəkənlərin yanına gəlib maraqlı söhbətlərə qulaq asıblar, yaxud da “tüstüləmə” zamanı yumşalan müdir-işçi səmiyyətinə də az rast gəlməmişik. (Qadınlar üçün “kofe diplomatiyası” da demək olar). Belə fasilələrdə şəxsi münasibətlər qurulur, bu isə sonra rəsmi masada işə yarayır.
Bəzi otellərin konfrans zallarının yanında xüsusi siqar otaqlarının da olduğu deyilir. İşin ironik və ziddiyyətli tərəfi odur ki, bu bal kimi söhbətlər məhz zəhər kimi acı (mübaliğə deyil) tüstünün sayəsində mümkün olur. Çünki rəsmiyyət susur, səmimiyyət danışır...
Şəfiqə Şəfa, Bizim Media
