Rusiya və Türkiyədəki kiçik və orta müəssisələr: MÜSBƏT VƏ MƏNFİ TƏRƏFLƏRİ - TƏHLİL

Türk iqtisadi modeli daha çox qərb modelinə bənzəyir, rus modeli dövlət kapitalizminin xüsusiyyətlərini qazanıb. Eyni zamanda, hər iki ölkə özünəməxsus əkinçilik növünü inkişaf etdirsə də ümumi fərqləndirici xüsusiyyətlərə malikdir.

Rusiya dövlət quruluşunu iki dəfə kökündən dəyişdirib. Yalnız iyirminci əsrdə ölkə kapitalizmdən planlı bir iqtisadiyyata, 90-cı illərdə isə daha çox vəhşi kapitalizmə bənzəyən bazar iqtisadiyyatına keçib.

Bizim.Media xəbər verir ki, bu fikirlər “trtrussian.com” saytında yer alıb.

Mənbə daha sonra bunları yazır:

“Hazırkı dövlət başçısının hakimiyyətə gəldiyi 2000-ci illərin əvvəllərindən bəri iqtisadiyyatın əsas sahələri vəzifədə olanların əlinə keçib. Əsasən bunlar xammal iqtisadiyyatı yaradan müəssisələr və müdafiə sənayesinin strateji cəhətdən əhəmiyyətli müəssisələridir. Müxtəlif hesablamalara görə, bu qurumlar əmək qabiliyyətli əhalinin təxminən 60% -ni əhatə etməyə başlayıb və Federal Hökumət tərəfindən idarə olunan kapitalın payı da ölkə iqtisadiyyatındakı ümumi kapitalın 60% -nə çatıb.

90-cı illərdə işçilər və təqaüdçülər onsuz da cüzi maaşlarını və təqaüdlərini ala bilmirdilərsə, yanacaq-energetika kompleksinin milliləşdirilməsindən sonra Rusiya büdcəsinə gəlirlər on qat artıb və əhalinin gəlirləri 2000-2007-ci illər arasında 7 dəfə çoxalıb. Nəticədə arxa plan inflyasiyanı yavaşıdıb, rubl dəyər qazanıb və yoxsulluq azalıb.

Lakin bunlar dövlətə məxsus müəssisələrdir. Əsasən təbii inhisarlardır, çünki rəqib şirkətlər rəqabət etdikləri istehlakçıya boru və ya elektrik xətləri çəkmir.

Eyni zamanda, Qərbdə bu məsələ fərqli operatorların belə bir infrastruktura qəbulu yolu ilə həll olunursa, Rusiyada bütün bunlar hakimiyyətə məxsusdur.

Bu cür şirkətlərin daxili bazarda mümkün qədər çox qazanmaq məqsədi yoxdur. Məsələn, Rostelekom sayəsində internet dünyanın ən ucuz internet tariflərindən biri Rusiyadadır. Enerji və nəqliyyat, hətta bir çox qida məhsulları da ucuzdur. Bu, aşağı qiymətlər (Qərb və bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrlə müqayisədə) Rusiyada maaşların bu qədər aşağı olmasının əsas səbəblərindən biridir.

Bu dövlət kapitalizmi sayəsində ölkə əhalisini əsas sosial təminatlarla təmin edir. Digər ölkələrlə müqayisədə çox aşağı vergilərlə % 13 (AB ölkələrində üç dəfədən çoxdur) əhaliyə pulsuz dərman, təhsil, analıq kapitalı və digər müavinətlər vermək mümkündür.

Bununla yanaşı, ölkədə kiçik və orta sahibkarlığın payı çox aşağıdır. Bu müəssisələrdə cəmi 19 milyon insan çalışır ki, bu da əmək qabiliyyətli əhalinin dörddə birini təşkil edir. Son 13 ildə kiçik və orta sahibkarlıq (KOS) seqmentində işləyən əhalinin payının çatacağı 2024-cü ilə qədər bu sahənin inkişafı üçün təxminən yarım trilyon rubl ayrılmasına baxmayaraq göstərici dəyişməyib. 

Türk iqtisadiyyatı həm quruluş, həm də model baxımından olduqca fərqlidir. Qərbdə olduğu kimi, ÜDM-in böyük bir hissəsini (bu halda,% 62) KOS təşkil edir ki, burada da bütün əmək qabiliyyətli əhalinin təxminən 2/3 hissəsi çalışır. Bu da Rusiyadan üç dəfə çoxdur. Üstəlik, Rusiyada kapitalın əsas hissəsi dövlətə məxsus müəssisələr tərəfindən idarə olunursa, Türkiyədə vəziyyət tam əksinədir - burada ixracatın 55% -i KOS xətti ilə həyata keçirilir.

Eyni zamanda, Türkiyənin öz xüsusiyyətləri var. Bu ölkə tarixən ən vacib ticarət yollarında yerləşir. İyirminci əsrdə bu ölkədə də Rusiya kimi böyük dəyişikliklər olub.

Bu gün Türkiyə, həm Qərbi Asiyanın, həm də Rusiyanın xammalı ilə Avropanı təmin etmək üçün əsas bir tranzit dövləti halına gəlib. Nəhayət, Çinin “Bir kəmər. Bir Yol” layihəsi Türkiyə iqtisadiyyatının böyüyəcəyini vəd edir. Beləliklə, Türkiyə özünə xarici valyuta axını təmin edir.

Lakin bunların hamısı infrastruktur məsələləridir. Türkiyədəki çox sayda kiçik və orta müəssisələr bizneslərini daha mobil hala gətirir, Rusiya və ya məsələn Çiniqtisadiyyatı ilə olan problemlərin ortaya çıxmasını aradan qaldırır. Bu o deməkdir ki, bir şirkətin iflas etməsi iqtisadiyyatın bütöv bir sektoru üçün fəlakətə gətirir. Bu da bir vaxtlar Sovetin planlı iqtisadiyyatının süqutunun əsas səbəbi olub.

Rusiya ilə Türkiyənin şübhəsiz oxşar olduğu yer maliyyə sistemidir. Hər iki ölkə ixracat yönümlüdür və bu səbəbdən monetar hakimiyyət azad kapitalın hərəkətini  məhdudlaşdırmır.

Tamamilə liberaldırlar. Bu səbəbdən, Türk lirəsi 2014-2015-ci illərdə Rusiyada meydana gələn bir valyuta böhranını yaşayır və bu səbəbdən üst üstə üç ildir ki, yüksək inflyasiya əhalinin real gəlirlərini yarıya endirib. İndi bənzər bir şeyin liberal pul siyasətinin arxa tərəfi olan Türkiyədə yaşandığını görürük.

Çox sayda KOS böhran dövründə çətinliklər yaradır. Əgər 2015-ci ildə Rusiyada hökumət səviyyəsində ixracdan əldə olunan gəlirin yarısını rublda saxlamağa qərar verilirdisə və Rusiyadakı böyük dövlət şirkətlərinin payı xarici likvidlik axınının payına düşürdüsə, Türkiyədə bunu etmək çətindir, çünki KOS-lar  ixracatda üstünlük təşkil edir və çox sayda müəssisənin varlıqlarını lirə zonasında saxlamağa məcbur etmək praktik olaraq qeyri-mümkündür.

Bu, yeri gəlmişkən, başqa bir problemə səbəb olur. Bu yaxınlarda Türkiyə Prezidenti Mərkəzi Bankın rəhbərini dərəcəni bir anda 2% artıraraq 17-dən 19% -ə qaldırdığına görə istefaya göndərib. Bu, yüksək nisbətdə inflyasiyanın qarşısını almağa yönəlsə də Türkiyə başçısı fərqli düşünür.

Çox sayda kiçik və orta müəssisənin daha yüksək faizlə borc verməyə məcbur olacağını (bu, Mərkəzi Bankın məzənnəsindən asılıdır) bilir və buna görə də müəssisə bu xərcləri alıcıların çiyinlərinə qoyur, düşən lirə isə ixracatçılara daha çox gəlir gətirir.

Kimin haqlı çıxdığını zaman mühakimə edəcək, amma indi inamla deyə bilərik ki, Türkiyə iqtisadiyyatı bu sınaqlara Rusiya kimi tab gətirə bilər.

Bu ölkələrin hər ikisinin iqtisadi modellərinin fərqli olmasına baxmayaraq hər iki ölkənin sadəcə ixrac yönümlüdür, regional iqtisadiyyatda əsas rol oynayırlar.  Rusiya da, Türkiyə kimi, bir tranzit ölkədir, lakin Rusiyanın enerji mənbələri ixracatındakı payı daha yüksəkdir, bu səbəbdən dövlət kapitalının payı üstünlük təşkil edir. 

Bir bölgədə hansı iqtisadi modelin üstünlük təşkil edəcəyi çox fərq etmir. Yəqin ki, həm Rusiya, həm də Türkiyə qiymət verilməyən ölkələrdir, çünki onların valyuta məzənnələri iqtisadiyyatın sabitliyini və real ölçüsünü əks etdirmir”. 

Bizim.Media