Polşanın “Tygodnik Powszechny” nəşri yazır ki, Qazaxstan və Özbəkistan prezidentləri kirill əlifbasından latın qrafikasına keçid prosesinin ləng getməsindən narazıdırlar. Qazaxstan dövlət başçısı ona təqdim olunan 26 hərfli qazax əlifbasının qüsurlu olduğunu deyib. Qazax kiril əlifbasında hərflərin sayı 42-dir. Q.J.Tokayev məmurlara tapşırıq verib ki, əlifbanı təkmilləşdirsinlər.
Özbəkistan isə artıq ikinci dəfədir ki, latın əlifbasına keçməyə çalışır. İlk cəhd İ.Kərimovun zamanında olmuşdu (1990-2016). Lakin o, uğursuz alındı.
Yeni prezident Ş.Mirziyeyev bu ilin oktyabr ayında göstəriş verib ki, latın əlifbasına keçid sürətləndirilsin. Əlavə olaraq, Ş.Mirziyeyev dövlət işlərində çalışanlar üçün özbək dili və ədəbiyyatından imtahan verməyin 3 ildən sonra məcburi olacağını təsbit edən sənəd imzalayıb. 2023-cü ildən bütün dövlət sənədləri özbək dilində tərtib olunacaq. Rəsmi kargüzarlıq ancaq özbək dilində aparılacaq və bu qaydanı pozanlar cərimələnəcək.
Maraqlıdır ki, Qazaxstan və Özbəkistan prezidentlərinin bu addımlarını həmin ölkə elitasının bir qismi müsbət qarşılamır. Məsələn, Qazaxstanın keçmiş baş naziri İmanquli Tasmahambetov deyir ki, “bilmirəm, bizə indi hərf seçimi ilə məşğul olmaq lazımdırmı?”. Onun fikrincə, öncə ölkə rəhbərləri dəyişməlidirlər, çünki onlar hansı dildə danışırlarsa, hamı o dildə danışmağa üstünlük verir.
Özbəkistanda isə bir qism ziyalı hesab edir ki, özbək dili rəsmi səviyyədə hələ rus dilini əvəz etmək üçün yetişməyib. Ümumiyyətlə, bütövlükdə Mərkəzi Asiyada - Daşkənddə, Aşxabadda, Düşənbədə, Alma-Atıda rus dilində təhsil daha keyfiyyətli hesab edilir.
Deməli, Qazaxstan və Özbəkistan əlifba siyasətində uğur əldə etmək üçün təhsil sistemində ciddi ishalatlar aparmalıdırlar. O cümlədən, bu ölkələrdəki ziyalıların milli kəsimi hesab edir ki, dövlət dilində təhsil gücləndirilməlidir. Rus dilində təhilin perspektivi bu kontekstdə müəyyən edilməlidir. Hər bir halda keyfiyyət və say baxımından aparıcılıq dövlət dilində təhsildə olmalıdır.
Bu baxımdan yeni əlifba tərəfdarlarının başqa bir arqumenti də var. Onlar yerli idarəetmə orqanlarında mütləq əksəriyyətin özbək dilində danışdığını və sənədləri bu dildə tərtib etdiyini deyirlər. Lakin yeni bir ziddiyyət də mövcuddur: Özbəkistan paytaxtından yerli orqanlara sənədlər rus dilində göndərilir! Belə görünür ki, rəsmi Daşkəndə bu uyğunsuzluğu aradan qaldırmaqda yalnız əlifbanı dəyişmək kömək etməyəcək.
Bu faktlar Avropada da müşahidə edilən bir proses prizmasında maraqlı görünür. XIX əsrdə Avropa milli dirçəliş hərəkatı fonunda macarlar rəsmi olaraq ana dillərinin (madyar dili) tətbiqi üçün mübarizəyə qalxdılar. Bu hərəkata qarşı almanlardan başqa, yerli latın dilli macarlar da ciddi etiraz etdilər.
Onlar Macarıstanın siyasi və iqtisadi elitasında çoxluq təşkil edirdilər. Lakin Macarıstanda milli dil tərəfdarları qalib gəldilər və 1867-1918-ci illəri madyar dilinin “qızıl dövrü” adlandırırlar. Çünki həmin dövrdə nəinki macarlar, hətta bir neçə Avropa xalqları madyar dilini öyrəniblər. Tarixin belə sürprizləri var!
Bizim.Media
