Azərbaycanın səfalı və füsunkar guşələrindən olan, Cənub incisi Masallı rayonun adı ilk baxışda çox sadə görünür. Əsl türk mənşəli masal (nağıl) sözü dərhal ağla gəlir. Amma düşündüyümüz kimi deyilmiş.
Sözün etimologiyasına keçməzdən əvvəl Masallının tarixinə nəzər salaq:
Şərqdən Xəzər dənizi, Qərbdən Talış sıra dağları ilə əhatə olunmuş Masallı rayonu Lənkəran, Lerik, Yardımlı, Cəlilabad, Neftçala ilə həmsərhəddir. Bakı- Astara yolunun 232-ci kilometrliyində yerləşir. Qədim qalaları, məşhur “İstisu”yu, nadir ağaclarla zəngin meşələri ilə insanları cəlb edir.
Yeri gəlmişkən, “İstisu” oynaq-əzələ, əsəb sistemi, bir çox dəri, habelə mədə-bağırsaq və bəzi ginekoloji xəstəliklərin çarəsidir. Masallı ərazisi 168 qədim, qalalar, saraylar, ziyarətgahlar, hamamlar, bulaqlar, məskənidir. Bunlardan 51-i tarix və memarlıq, 70-i arxeloji, qalanları isə XX əsr abidələridir.
Masallının çox qədim tarixi var. Aparılan arxeloji qazıntılar göstərir ki, Masallı ərazisində qədim insanlar 15-20 min il bundan əvvəl yaşayıb. Böyük Azərbaycan tarixçisi və yazarı Abbasqulu Ağa Bakıxanovun "Gülüstani - İrəm" (1841), Mirzə Seyidəli Kazımbəy oğlunun "Cavahirnameyi Lənkəran" (1896), səlnaməçi Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi oğlunun "Əxbarnamə" (1882) əsərlərində, həmçinin bir sıra Avropa və rus səyyahlarının yol xatirələrində və qeydlərində Masallının tarixinə dair qiymətli məlumatlar verilir.
Masallı antik dövrdə Midiya-Atropatena, sonralar Qafqaz Albaniyasının Kaspiana vilayətinin, XVI-XVIII əsrin ortalarına qədər Səfəvilər dövlətinin, XVIII əsrin ortalarından talış xanlığının tərkibində olub. XIX əsdə Lənkəran qəzasının tərkibində idi. 1930-cu ildə Masallı inzibati rayonu yaradıldı və Masallının adı respublika xəritəsinə rayon mərkəzi kimi daxil oldu.
Rayonun adına gəlincə...
Bir çox versiyalar var ki, hələ də dilçilər və tarixçilər bir qərara gəlməyiblər. Bəlkə də insanların seçiminə buraxıblar: kimə hansı variant xoşdursa, onu da qəbul etsin.
İlk versiya “Məsəl” sözü ilə əsaslandırılır. Bəzi mənbələrdə “Masallı” sözü “məsəlli”, yəni “məsəl çox çəkilən yer” mənasında izah edilir. Bu, o qədər də uğurlu versiya deyil. Ona qalsa, Azərbaycanın bütün bölgələrində ağsaqqal-ağbirçəklərimiz məsəldən bol olublar və yeni nəsil də bu məsəlləri həyat devizi kimi götürüb əməl edib.
İkinciyə əsas versiya da demək olar: belə deyilir ki, vaxtilə ərazinin adı “Mosullu” formasında olub və İraqdakı Mosul şəhərindən köçüb gəlmiş ərəblərlə bağlıdır. Ümumiyyətlə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində ərəb kəndləri var. Xüsusilə də Şamaxıda ərəb sözü ilə başlanan kənd adları çoxluq təşkil edir. Zaman keçdikcə “Mosullu” “Masallı” şəklinə çevrilmiş ola bilər.
Başqa bir versiyada isə İranda “Masal” adlı türk tayfaları olub. Bu halda “Masallı” “Masal nəslinə mənsub yer” mənasını verir. Onlar tayfalarının adlarına xas şəkildə nağılçılar olub.
Elə tayfa başçısı da zamanının ən böyük nağılbazlarından olduğu üçün onun törəmələri də bu adla tanınıb. İlkin versiyada Masallı yox, Masalçı olub. Tədricən hərf əvəzlənib.
Masallının etimologiyası tam şəkildə müəyyənləşdirilməsə də keçmişimizin bizə yadigar qoyduğu ən əsrarəngiz sərvətidir.
Şəfiqə Şəfa, Bizim.Media
