Əliş İsa oğlu Mustafayev (15 noyabr 1931 – 8 may 2007) – Azərbaycan sənaye tarixində öz izini qoymuş, ömrünü ölkənin kimya və istehsal sahələrinin inkişafına həsr etmiş görkəmli təsərrüfat və dövlət xadimlərindən biri idi.
Onun həyat yolu Qarabağın ürəyi olan Ağdamdan başlayıb, Bakının sənaye ritmi ilə davam edən bir zəhmət salnaməsinə çevrilmişdir.
O, Ağdamdan Bakıya gümüş medalla gəlmişdi. Gənclik illərində fəlsəfəyə böyük maraq göstərsə də, həyat onu başqa istiqamətə yönəltdi – sənədlərini Neft və Kimya İnstitutuna verdi. Bu seçim sadəcə peşə seçimi deyildi; bu, gələcəkdə ölkənin sənaye tarixində silinməz iz buraxacaq bir ömrün başlanğıcı idi.
1955-ci ildən gənc mütəxəssis kimi Vano Sturua adına Krekinq zavodunda əmək fəaliyyətinə başladı. Yeddi illik zəhmət və öyrənmə dövrü onun peşəkar formalaşmasının təməlini qoydu.
Daha sonra Caparidze adına neft-yağ zavodunda, ardınca isə Sumqayıt kimya sənayesində fəaliyyətini davam etdirdi. Baş mexanikdən direktor müavininə qədər yüksələn bu yol təsadüfi deyildi – bu, intizamın, zəhmətin və məsuliyyətin nəticəsi idi.
Onun iştirakı ilə zavodların yenidən qurulması, yeni sexlərin tikilməsi və istehsalın təkmilləşdirilməsi istiqamətində mühüm işlər görüldü.
Bu fəaliyyətlər artıq onun yalnız mühəndis deyil, güclü təşkilatçı kimi formalaşdığını göstərirdi.
1970-ci ildə bərbad vəziyyətdə olan Bakı yod zavoduna direktor təyin edilməsi isə onun həyatında dönüş nöqtələrindən biri oldu. Qısa müddət ərzində zavodu SSRİ Kimya Nazirliyi sistemində ən qabaqcıl müəssisələrdən birinə çevirməsi onun iradəsinin və peşəkarlığının bariz nümunəsi idi.
Bu, sadəcə idarəçilik uğuru deyil, dağılmışı dirçəltmək bacarığı idi.
1972-ci ildə Azərbaycanın o zamankı rəhbəri Heydər Əliyev tərəfindən Sumqayıt xlorlu üzvi birləşmələr zavoduna direktor təyin olunduğu zaman müəssisə ağır vəziyyətdə idi.
Sexlər dağılmaq təhlükəsi ilə üz-üzə idi, kadr çatışmazlığı hökm sürürdü. Lakin o, geri çəkilmədi.
Gecə-gündüz davam edən zəhmət nəticəsində zavodu böhrandan çıxardı, təcrübəli mütəxəssisləri geri qaytardı və gənc azərbaycanlı kadrları rəhbər vəzifələrə irəli çəkdi.
Onun rəhbərliyi ilə sulfanol istehsalı, xlor-kaustik sahələri və digər istiqamətlər qabaqcıl səviyyəyə yüksəldi.
Zavod yenidən ölkənin aparıcı müəssisələrindən birinə çevrildi. İşçilərin əməkhaqları artdı, yaşayış şəraiti yaxşılaşdı, kimyaçıların həyatında real dönüş baş verdi.
1973-cü ildə Sumqayıt Kimya İstehsalat Birliyinə baş direktor təyin olunması ilə yeni inkişaf mərhələsi başladı. Bu dövrdə Sumqayıt artıq yalnız xammal bazası deyil, güclü sənaye kompleksi kimi formalaşmağa başladı. Yeni istehsal sahələri yaradıldı, ekoloji məsələlər ilk dəfə sistemli şəkildə diqqət mərkəzinə çəkildi.
Onun ən cəsarətli təşəbbüslərindən biri sutkalıq gücü 60 min ton olan yuyucu toz istehsalı sexinin tikintisi idi. SSRİ miqyasında nadir layihələrdən sayılan bu təşəbbüsə çoxları şübhə ilə yanaşsa da, o, verdiyi sözə sadiq qaldı.
Heydər Əliyevin dəstəyi ilə Sumqayıta gətirilən quruducu qüllə sayəsində bu layihə cəmi bir il ərzində tamamlandı. Bu, yalnız texniki nailiyyət deyil, həm də liderliyin və qətiyyətin qələbəsi idi.
Sonrakı illərdə superfosfat, sulfat turşusu, poliefir, kalium hidroksid, etilen və polietilen kimi mühüm istehsal sahələrinin yaradılması ölkənin sənaye potensialını daha da gücləndirdi.
Eyni zamanda ətraf mühitin qorunmasına yönəlmiş qurğuların tikilməsi onun uzaqgörənliyinin göstəricisi idi. Sumqayıtda kimyaçılar üçün mədəniyyət sarayının tikintisi isə onun insan amilinə verdiyi dəyərin simvoluna çevrildi.
1981-ci ildə yenidən Heydər Əliyevin etimadı ilə Neft Məhsulları Təchizatı Komitəsinə sədr təyin edildi. Bu vəzifədə də o, köhnə neft bazalarının yenidən qurulması, yeni infrastrukturun yaradılması və idarəetmənin modernləşdirilməsi istiqamətində mühüm işlər gördü.
Onun rəhbərliyi ilə avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri tətbiq olundu, neft məhsullarının paylanmasında müasir texnologiyalardan istifadə edildi.
Respublikanın, xüsusilə Sumqayıt şəhərinin ictimai həyatında da fəal iştirak etmişdir. Birliyin partiya komitəsinin üzvü, Azərbaycan KP Sumqayıt şəhər komitəsinin üzvü olmuşdur. Azərbaycan KP-nin XXIX, XXX və XXXI qurultaylarının, həmçinin SSRİ KP-nin XXVI qurultayının nümayəndəsi seçilmişdir. Bakı Şəhər Xalq Deputatları Sovetinin deputatı, eləcə də Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.
Bütün bu məsuliyyətli vəzifələrlə yanaşı, o, elmi və pedaqoji fəaliyyətdən də uzaqlaşmadı.
Ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Neft Akademiyasında dosent kimi çalışaraq biliklərini yeni nəsillərlə bölüşdü, elmi əsərlər və dərs vəsaitləri ilə töhfə verdi.
Onun əməyi layiqincə qiymətləndirildi – “Şanlı əməyə görə” medalı, “Şöhrət” ordeni, “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni və digər mükafatlar onun zəhmətinin rəsmi təsdiqi idi. Ona SSRİ-nin “Fəxri kimyaçısı” adı verilmiş, Kimya Sənayesi Nazirliyinin Fəxri kitabına daxil edilmişdir.
Lakin onun həyatı yalnız titullar və vəzifələrdən ibarət deyildi. Bu həyatın arxasında böyük iradə, səssiz zəhmət və dərin məsuliyyət hissi dayanırdı. Onu tanıyanlar deyirdi: tələbkar idi, amma ədalətli; ciddi idi, amma qayğıkeş.
O, yalnız zavodlar qurmadı – o, insan talelərinə toxundu, bir nəsil mütəxəssisin yetişməsinə səbəb oldu, bir şəhərin taleyini dəyişdi.
Və bütün bunların fonunda o, heç vaxt haradan gəldiyini unutmadı.
Amma bir ömürlük sükutun adı vardı: Qarabağ.
Qarabağ onun üçün sadəcə doğulduğu yer deyildi. O, orada uşaqlığını, köklərini, kimliyini görürdü. Daxilində həmişə bir qayıdış arzusu vardı – İsa bulağından su içmək, Şuşada Cıdır düzünü nəvələrinə göstərmək.
Təəssüf ki, o günləri görmək ona qismət olmadı…
Əliş İsa oğlu Mustafayev 8 may 2007-ci ildə dünyasını dəyişdi.
Bu gün onun xatirəsi təkcə bir ailənin deyil, həm də bir torpağın, bir yaddaşın və bir ümidin xatirəsidir.
Onun həyatı bizə bir həqiqəti xatırladır: insanın ömrü yaşadığı illərlə deyil, qoyduğu izlərlə ölçülür.
Ruhu şad olsun.
Bizim.Media
