Azərbaycan xalqı Əsrin faciəsinin - Xocalı soyqırımının 34-cü ilini ehtiramla yad edir. Bu dəhşətli hadisədən illər keçsə də, heç kim unudulmur, heç nə yaddan çıxmır.
İnsanlıq tarixinə qara ləkə kimi düşən Xocalı soyqırımı nəticəsində 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca və qarı olmaqla, 613 Xocalı sakini qətlə yetirilib, 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirib. Düşmən gülləsindən 76-sı uşaq olmaqla, 487 nəfər yaralanıb. 1275 nəfər əsir götürülüb. Əsir götürülənlərdən 150 nəfərinin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi bu günədək məlum deyil.
Baxmayaraq ki, 44 günlük müharibədən sonra Xocalı şəhidlərinin intiqamı alındı. Eyni zamanda, bu qırğının törədilməsində birbaşa iştirak etmiş xeyli sayda erməni terrorçusu Azərbaycan qanunları ilə mühakimə olunub və layiqli cəzalarını alıblar.
Amma bu cinayət təkcə azərbaycanlılara qarşı yox, insanlığa və sivilizasiyaya qarşı törədilib. Ona görə də bu soyqırımı dönə-dönə xatırlanmalı və ən başlıcası insanlığın düşmənləri nifrətlə damğalanmalıdır.
Xocalı soyqırımını kimlər törətdi?
Sualın cavabı olaraq ilk ağıla erməni faşisləri, ultramillətçilər gəlir. Amma unutmaq olmaz ki, Xocalı soyqırımının ideya müəllifləri Moskvada oturan və Kremldən tezis alan erməni millətçiləri, icarçıları isə Ermənistanın hərbi birləşmələri və Rusiyanın Müdafiə Nazirliyinin tabeliyində olan 366-cı motoatıcı alayıdır.
Bu faktlar Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorluğunun Xocalı soyqırımını tədqiq edən istintaq qrupu tərəfindən təsdiq olunub. Xocalı soyqırımı ilə bağlı başlanmış cinayəti işi çərçivəsində 7500-dən artıq istintaq hərəkəti aparılıb.
İstintaq zamanı təkzibedilməz faktlarla sübut edilib ki, Xocalının işğalında və sakinlərin qətliamında 366-cı motoatıcı alayı bilavasitə iştirak edib. Alayın 39 hərbçisinin Xocalın soyqırımında iştirakı tam sübuta yetirilib:
“39 nəfərdən 18-i o vaxt Xankəndində yerləşən 366-cı motoatıcı alayın zabit və gizirləridir”.
Xocalının işğalına dair istintaq materiallarında göstərilir ki, hücumda mayor Ohanyan Seyran Muşeqoviçin komandanlığı altında 366-cı alayın 2-ci batalyonu, Yevgeni Nabokixinin komandası altında 3-cü batalyon, 1 saylı batalyonun qərargah rəisi Çitçyan Valeriysayeviç və alayda xidmət edən 50-dən artıq erməni zabit və gizir, eləcə də çoxsaylı Rusiya vətəndaşı olan hərbçilər iştirak edib.
Moskvada hazırlanan plan
Məlumdur ki, Xocalı soyqırımına İrəvanda və Moskvada uzun müddət hazırlıq görülüb. Məqsəd o idi ki, yenicə müstəqillik qazanan Azərbaycanın gözü qorxudulsun və Rusiyanın təsir dairəsində saxlanılsın.
Bunun üçün Kreml Ermənistan hökumətinə və Qarabağdakı separatçılara hər cür yardımlar edirdi.
Tək bir faktı deyək ki, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin başladığı ilk günlərdə soydaşlarımız ov tüfəngi ilə, ermənilər isə müasir hərbi sursatlarla vuruşurdular. Təbii ki, ermənilərin hərbi ehtiyacları da Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı hərbi birləşmələri tərəfindən təmin edilirdi. Bundan əlavə, rus hərbçiləri ermənilərə hərbi təlim keçirdi. Lazım gələndə hətta ermənilərin əvəzindən vuruşurdular.
Lakin Azərbaycan xalqının müqaviməti Kremlin planlarını həyata keçirməyə imkan vermirdi. Ona görə də Azərbaycan xalqının ağır şəkildə cəzalandırılmasına qərar verildi. Xankəndindəki 366-cı motoatıcı alayı bu plan çərçivəsində səfərbər edildi.
Aleksey Şadrinov hekayəsi
Maraqlıdır ki, o zaman rus hərbiçilərinin bəziləri bu soyqırımında iştirakçı olmaq istəməmişdi. Həmin hərbçilər rus komandanlığı tərəfindən ən ağır şəkildə cəzalandırılmışdı. Cəzalanan hərbçilərdən biri də Aleksey Şadrinov idi.
1991-ci ildə hərbi xidmətə çağrılan Aleksey bir müddət Rusiyada xidmət etdikdən sonra onu 366-cı motoatıcı alaya təhkim edilir və bir dəstə rus hərbçisi ilə birgə Xankəndinə gəlir. İlk günlərdən ermənilərin vəhşilikləri görən Aleksey ailəsinə yazdığı məktublarda da bu dəhşətlərdən bəhs edib:
"Mən hərbi xidmətdə hər cür çətinliklərə dözərəm, bütün qara və ağır işləri görə bilərəm. Lakin burdakıların digərlərinə (azərbaycanlılara) qeyri-insani münasibətini görüb dözə bilmirəm".
O, ermənilərin rus zabitləri ilə Azərbaycanın Xocalı şəhərinə böyük hücum planı hazırladığını bilirdi. Aleksey bu qətliamda iştirak etməyəcəyini və Müdafiə Nazirliyinə müraciət edəcəyini bildirir. Buna görə zabitlər tərəfindən işgəncələrə məruz qalır, hətta ona pul da təklif edirlər. Amma Aleksey bu insanlıq cinayətində iştirakdan imtina edir.
Nəticədə 23 fevral 1992-ci ildə onu mətbəxdən asılmış vəziyyətdə tapırlar. Erməni həkimlər və rus zabitlər 366-cı motoatıcı alayın komandanı - polkovnik Yuri Yureviç Zaviqarova raport verirlər ki, guya onun üzərində zorakılıq əlamətləri aşkar edilməyib. Beləcə Xocalı soyqırımı rus gənc əsgərin ölümü ilə başlayır. Alekseyin ailəsi dəfələrlə müraciət edib ölüm səbəbini üzə çıxarmaq istəsələr də, o zamankı Rusiya Müdafiə Nazirliyi məsələni intihar kimi ört-basdır edir.
Ailəsinin Alekseyin əsgər yoldaşlarından aldığı məlumata görə, onu erməni terrorçular asıblar.
Cinayətin etirafı
336-cı motoatıcı alayın Xocalı soyqırımında iştirakını Rusiyanın rəsmi kanalları da etiraf edib. Məsələn Kremlin rəsmi orqanı olan “İzvestiya” qəzetinin 13 mart 1992-ci il tarixli sayında 366-cı motoatıcı alayın hərbçisi, mayor Leonid Kravets etiraf edib:
“Mən şəxsən təpədə yüzə yaxın meyit gördüm. Bir oğlanın başı yox idi. Hər tərəfdə xüsusi qəddarlıqla öldürülmüş qadın, uşaq, qocalar görünürdü”.
Təbii ki, başıpozuq erməni dəstələri qəhrəmancasına müdafiə olunan Xocalını bir gecədə işğal edə bilməzdi. Bu ancaq güclü hərbi birləşmələrin yardımı ilə mümkün idi. O hərbi birləşmə isə Rusiya Müdafiə Nazirliyinin tabeçiliyindəki 366-cı motoatıcı alay idi.
Ona görə də bu gün erməni faşistləri ilə yanaşı Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayın komandanlığı da lənətlə yad edilir.
Erməni-Azərbaycan münaqişəsində rus faktoru
Cəfər Cabbarlının “1905-ci ildə” pyesində məşhur bir ifadə var:
“Atan kazaklardır”.
Uzun illər aforizm kimi işlənən bu ifadənin anlamı budur ki, 1905-ci ildə baş verən ilk və böyük erməni-azərbaycanlı qarşıdurmasının səbəbkarı rus kazakları olub. Ruslar iki xalq arasında etnik münaqişə törətmək üçün həm erməniləri, həm də azərbaycanlıları qətlə yetirərək günahı qarşı tərəfin üstünə atıblar. Nəticədə ilk erməni-azərbaycanlı qırğını başlayıb.
1918-ci ildə Azərbaycan ərazilərində törədilən qırğınlarda da rusların biləvasitə barmağı olub. 1948-1952-ci il hadisələrində və hətta 1988-ci ildə başlayan yeni münaqişənin də sifarişçiləri Kremldə oturanlar olub. 1990-cı ilin qanlı yanvar günündə dinc etirazçılar da məhz rus hərbçiləri tərəfindən amansızlıqla qətlə yetirilib.
Tarixin hökmü və ədalətin bərpası
Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşına təkcə faciə kimi deyil, həm də tarixi ədalət mübarizəsinin simvolu kimi həkk olunub. Bu qırğın bir şəhərin deyil, bütövlükdə insanlığın vicdanına qarşı törədilmiş cinayət idi. İllər keçsə də, faktlar dəyişmir: Xocalıda mülki əhali rus-erməni birləşmələri tərəfindən məqsədli şəkildə hədəf alınıb, beynəlxalq hüququn bütün prinsipləri kobud şəkildə pozulub.
Bu gün artıq reallıq fərqlidir. 44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan öz suverenliyini tam bərpa etdi. Xocalının və digər işğal altındakı ərazilərin azad olunması təkcə hərbi-siyasi qələbə deyil, həm də tarixi ədalətin bərpası deməkdir. Bu, şəhidlərin ruhuna ən böyük ehtiram, gələcək nəsillərə isə güclü dövlət və təhlükəsiz vətən mirasıdır.
Lakin Xocalı həqiqətlərini yaşatmaq, onları gələcək nəsillərə ötürmək və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq milli yaddaşın qorunması deməkdir. Çünki unutmaq yeni faciələrə zəmin yaradır. Azərbaycan isə artıq sübut edib ki, nə tarixini unudur, nə də ədalət mübarizəsindən geri çəkilir.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
