Omanda keçirilən ABŞ-İran danışıqlarından ciddi nəticə əldə edilmədi. Müzakirələrin davam etdirilməsi üçün razılıq verilsə də, hansısa məsələdə tərəflərin razılığa gəlməsi mümkün olmayıb.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, səkkiz aylıq qarışıqlıqdan sonra dialoq prosesinə yenidən başlamağın asan deyil və bu dövrdə yaranan dərin etimadsızlıq danışıqlara ciddi maneədir.
MÖVZU İLƏ BAĞLI:
İsrail təkbaşına İrana zərbə endirəcək? - ABŞ-a xəbərdarlıq etdi
“Əvvəlcə bu etimadsızlıq atmosferini aradan qaldırmalıyıq; yalnız bundan sonra İran xalqının maraqlarını qoruyacaq yeni bir dialoq çərçivəsi yaradıla bilər. Bu gün bu istiqamətdə konstruktiv müzakirələr aparılıb, hər iki tərəfin fikirləri dinlənilib və danışıqların davam etdirilməsi barədə razılıq əldə edilib”, - deyə A.Əraqçı deyib.
Bu proses nə ilə yekunlaşacaq?
Mövzunu Bizim.Media-ya təhlil edən amerikalı analitik İrina Tsukerman qeyd edib ki, birinci raundda bir nəticə gözləmək, yəni oradan nəsə çıxmasını düşünmək tez bir analiz olar:
“Danışıqların uğursuzluğu ABŞ-ın İrana hücumunu standart nəticəyə çevirmir, çünki diplomatik çöküş strateji tükənməyə bərabər deyil. Danışıqlar razılaşma olmadan başa çata bilər, lakin bu cür görüşlər nəticəsində İranın məhdudiyyətləri, o cümlədən Tehrana qarşı təzyiq üçün daha effektiv variantlar aşkarlanır. Vaşinqton üçün bu mövcud siyasət məkanını daraltmaq əvəzinə genişləndirir, açıq müharibəni təxirə salır, pozuculuq fəaliyyəti və hərbi mövqe vasitəsilə eskalasiyaya imkan verir”.
ABŞ hərbi əməliyyatlara başlayarsa...
“İran ərazisinə hər hansı bir zərbə, ABŞ qüvvələrini, tərəfdaşlarını və ticarət yollarını qisas tədbirlərindən qorumaq üçün daimi bir tələb yaradacaq. Raket və pilotsuz təyyarə təzyiqi, dəniz təqibi və proksi hücumları ABŞ-ı davamlı müdafiə əməliyyatlarına məcbur edəcək, hava hücumundan müdafiə aktivlərini, dəniz qüvvələrini, kəşfiyyat potensialını və siyasi diqqəti ələ keçirəcək. İranın fəaliyyəti təhlükəli kimi qiymətləndirilsə də, hələ də dönməz deyilsə, bu öhdəliyin təxirə salınması tərəddüd əlaməti deyil, rasional seçim olaraq qalır”, - deyə Tsukerman bildirib.
Təmkinli davranışın arxasında hesablanmış siyasi məntiq var
ABŞ-ın hücumu İran hakimiyyətinə daxili birliyi gücləndirən “xarici düşmən” ideyası verə bilər:
“ABŞ-ın mövqeyini çətinləşdirən məqam, qarşıya qoyulan məqsədlər və hərbi qüvvənin əslində nəyə nail ola biləcəyi arasındakı artan boşluqdur. ABŞ əsas məqsədinin İranın nüvə proqramını tamamilə dayandırmaq olduğunu bildirir, lakin təkbaşına hərbi əməliyyat bu nəticəni verə bilməz. Hava hücumları obyektləri məhv edə, personalı öldürə və avadanlıqlara zərər verə bilər, lakin texniki bilikləri, elmi təcrübəni və ya institusional davamlılığı silə bilməz. Zamanla yenidənqurma və icranı məhdudlaşdıra bilən siyasi çərçivə olmadığı təqdirdə, güc tətbiqi yalnız prosesi gecikdirə bilər”.
Tsukermanın fikrincə, ritorika və qabiliyyət arasındakı bu uyğunsuzluq vacibdir. Çünki bu vəziyyət heç bir real əməliyyatın təmin edə bilmədiyi eskalasiya üçün təzyiq yaradır:
“Prezident Trampın son siqnalları bu ziddiyyəti daha aydın göstərir. Tramp məhdud və ya simvolik hərəkətlər əvəzinə son nəticələrə nail olan zərbələrə üstünlük verdiyini bildirib. Bu çərçivə gecikmə və ya deqradasiyadan kənar nəticələrə və qətiyyətli həllə doğru yönəlir. Eyni zamanda, əməliyyat hazırlıqları getdikcə az sayda təcrid olunmuş zərbələr əvəzinə çoxhəftəlik hava kampaniyasına hazırlığı göstərir”.
İranın hazırlıqlarına gəlincə...
“İranın əsas aktivləri dağınıq və möhkəmləndirilmiş formada yerləşdirilib. Onlar qısamüddətli hücumlardan qorunmaq üçün hazırlanmış çoxqatlı müdafiə ilə qorunur. Tək bir zərbə dalğası zərər verə bilər, lakin sistemi bütövlükdə neytrallaşdıra bilməz. Uzunmüddətli hava kampaniyası hava hücumundan müdafiəni tədricən boğmağa, hədəfləri dəfələrlə vurmağa, raket və pilotsuz təyyarələrin ehtiyatlarını tükəndirməyə və İranın tez bir zamanda aradan qaldırmaqda çətinlik çəkəcəyi kümülatif deqradasiyaya səbəb olacaq. Bu yanaşma Trampın qəti nəticələr əldə etmək istəyi ilə uyğun gəlir”.
Analitikin fikrincə, istənilən real nəticə yalnız hava zərbələri ilə əldə edilə bilməz:
“Bunun üçün uzunmüddətli və davamlı icra, eskalasiyaya nəzarət və İran daxilində siyasi dəyişikliklərə səbəb olacaq addımlar lazımdır. Bu isə faktiki olaraq rejim dəyişikliyini zəruri edir.
Lakin Donald Tramp administrasiyası uzunmüddətli hərbi əməliyyatları, işğalı və ya başqa ölkələrdə dövlət quruculuğu planlarını dəfələrlə rədd edib. ABŞ rəhbərliyi rəqib ölkələrdə baş verən proseslərə görə məsuliyyət daşımaq istəmir. Nəticədə ortaya ziddiyyətli bir strategiya çıxır: bir tərəfdən sərt və qəti nəticələr vəd edən ritorika, digər tərəfdən isə bu nəticələri təmin edəcək siyasi və hərbi öhdəliklərdən yayınma. ABŞ genişmiqyaslı müharibəyə hazır olduğunu bildirir, amma bu müharibəni strateji baxımdan həllediciliyini təmin edəcək şərtləri qəbul etmir”.
“Hücum qaçılmaz deyil”
Analitik hesab edir ki, İranın təsir və təzyiq imkanlarının əsasında raketlər, dronlar, dənizdə təcavüz vasitələri və bunları idarə edən komandanlıq sistemi dayanır:
“Bu potensialı tam məhv etmədən də İranın davranışını dəyişmək mümkündür. Hazırlıq səviyyəsinin aşağı salınması, koordinasiyanın pozulması və bu silahların etibarlılığının zəiflədilməsi kifayət edə bilər”.
Onun fikrincə, bu məqsədlərə müharibəsiz təzyiq üsulları ilə çatmaq mümkün olduğu müddətcə hücum qaçılmaz deyil, sadəcə bir seçim olaraq qalır:
“ABŞ hərbi zərbəyə yalnız o halda keçə bilər ki, mövcud gecikdirmə və pozuculuq tədbirlərinin artıq vaxt qazandırmadığı qənaətinə gəlsin. Amma hətta bu vəziyyətdə belə, sərt bəyanatlarla real siyasi öhdəliklər arasındakı ziddiyyət ABŞ-ın İrana qarşı strategiyasının əsas və hələ də həll olunmamış problemi olaraq qalır”.
Tehran Orucoğlu, Bizim.Media
