İranda Pəhləvi adının yenidən “dövriyyə”yə buraxılması bəzi dairələr tərəfindən nicat yolu kimi təqdim olunsa da, bir əsrlik tarix özü onların yerinə danışır. Xüsusilə də Güney Azərbaycan üçün Şah rejimi geriyə zorakılıqdan başqa xatirə qoymayıb. Tarix Şah sülaləsinin və onun məddahlarının 100 illik nostalgiyasına deyil, konkret dəlillərə əsaslanır.
Rza Pəhləvi hakimiyyətə gələndə (1925) İranın əsas problemi onların təqdim etdiyi kimi “parçalanmaq təhlükəsi” idi. Əslində isə şahın “qarınağrısı” çoxmillətli İranı zorla farslaşdırmaq idi.
MÖVZU İLƏ BAĞLI:
Trampdan İrana növbəti XƏBƏRDARLIQ - "Yaxın vaxtlarda..." - VİDEO
Bu siyasətin ən ağır zərbəsi isə ölkənin ən böyük qeyri-fars xalqına – Azərbaycan türklərinə dəydi. 30-cu illərdən etibarən Güney Azərbaycanda türk dili məktəblərdə tam qadağan edildi, hətta türkcə danışan şagirdlər cəzalandırıldı. Təbii ki, Azərbaycan türkləri baş verənləri susqunluqla müşahidə etmədi. Xalqın cəsarətli, təəssübkeş oğulları yerli türklərin haqlarını qorumaq üçün ayağa qalxdı.
Nəticədə 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyində Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu. Türk dilində təhsil bərpa edildi, yerli özünüidarə sistemi yaradıldı, torpaq islahatı aparıldı.
Bəs şahın cavabı nə oldu?
Cəmi bir il sonra İran ordusu Güney Azərbaycana soxuldu. Minlərlə insan öldürüldü, müəllimlər sürgün edildi. Azərbaycan türkcəsində yazılmış dərsliklər “separatizm sübutu” adı ilə yığışdırılıb yandırıldı.
Türk kimliyinə qarşı 100 illik dövlət siyasəti
Bu, özünü dünyaya modern monarx kimi tanıdan Məhəmməd Rzanın qeyri-farslara qarşı mövqeyi idi. Amma Avropanın mədəni sahəsində, elit ziyafətlərində azərbaycanlı xanımı ilə iştirak edib, bir neçə dildə sərbəst danışmaqla özünü Qərbə sevdirməyi bacarmışdı.
Xanımı demişkən...
Qeyd edək ki, Fərəh Diba ilə Məhəmməd Rza evləndikdən sonra çoxları düşünürdü ki, şahın siyasəti yumşalar, çünki qadın böyük qüvvədir, üstəlik şahbanu Pəhləvilər sülaləsinin iki vəliəhdinin anası idi. Amma şahın sevimli arvadı öz soyuna görə əri ilə arasını korlamadı, fars siyasətinə sadiq qaldı. İşi-peşəsi sosial modernləşmə idi: incəsənət, mədəniyyət, qadınların tərəqqisi, teatr, muzey və beynəlxalq mədəni əlaqələrə diqqət yetirirdi, ölkənin etnik qruplarının demokratik hüquqları onu maraqlandırmırdı.
Şahın repressiya dəyirmanı isə üzdən modern görünən, əslində feodalizm olan dövlətində fırlanmağa davam edirdi. Türk dilini isə bilərəkdən “ev dustaqlığı”na salıb geriqalmışlıq kimi cəmiyyətə yeritməyə çalışırdı. Farsca yaxşı danışa bilməyən azərbaycanlılar dövlət strukturlarından kənarlaşdırılırdı.
İndi ironiya ondadır ki, bu gün “Junior Pəhləvi” ABŞ-də isti və komfort malikanəsində oturub əhalini küçələrə çağırır, “İslam Respublikası azlıqları əzir” deyə üzünü dünyaya tutur. Atasının İranda cövlan elədiyi dövrləri ya unudub, ya da təklif etdiyi yeni və modern monarxiya ilə gözləri boyamağa çalışır.
Doğrudur, Qərbin indi də Pəhləvilərə açıq simpatiyası var, amma bu günün İranı şahın qoyub getdiyi, daha doğrusu qaçıb getdiyi İran deyil, yəni klassik monarxiya ağlabatan görünmür. Olsa-olsa ABŞ-nin vassalı olan, “Pəhləvi” brendi altında yarımonarx-yarırespublika qurula bilər.
Güney Azərbaycan üçün deja-vu
Bəli, bu gün İslam Respublikası Güney Azərbaycanı sıxışdırır, hər şey göz önündədir. Amma bu, Pəhləvilərin başladığı yolun əslində dini variantıdır. Biri mundirli general idi, digəri isə əmmaməli molla. Fars şovinizminin siyasəti isə dəyişməz qalır: “Bir dövlət – bir dil.”
Yəni Pəhləvilər “Yeni İran”da hansı rejimi qurursa-qursun Güney Azərbaycanı gözləyən gələcək dəyişmir: “sən varsan, amma İran türkü olaraq – danışa bilərsən, amma fars dilində”. Görünən odur ki, bu dəfə hamam təzələnir, amma tas elə köhnə qalır...
Şəfiqə Şəfa, Bizim.Media
