İranda dekabrın sonlarından etibarən başlayan etiraz aksiyaları hər keçən gün daha da şiddətlənir. Proseslərdə etirazçılarla təhlükəsizlik gücləri arasında yaşayanan insidentlər də artmaqdadır.
Etirazlara qatılan insanlar arasında ölüm hallarının olması isə gərginliyi səngitmək əvəzinə daha da artırır.
MÖVZU İLƏ BAĞLI:
Siyasi çürümənin ANATOMİYASI - İranda böhranı tətikləyən əsas FAKTORLAR
Bəs İranda yaşanan etirazların pərdəarxası məqamları nələrdir? Sözügedən gərginlik kimlərə sərf edir? Yaranan vəziyyət İsrailin İrana hücumlarını aktivləşdirə bilərmi?
Mövzu ilə bağlı Bizim.Media-nın suallarını Cənubi azərbaycanlı politoloq Saleh Kamrani cavablandırıb.
Kamranı hesab edir ki, etirazların ilkin səbəbi xarici valyutaların, xüsusilə dolların sürətlə bahalaşması olub. Bu artım ilk olaraq Tehrandakı sahibkarların etirazına yol açıb.
“Lakin son günlərdə, xüsusilə ikinci gündən etibarən etirazlar digər şəhərlərə də yayılıb. Daha çox İranın kiçik şəhərlərində, mərkəzi və cənub bölgələrində bu dalğa özünü göstərir. Hazırda İran belə bir etiraz dalğası ilə üz-üzədir.
Başlanğıc səbəb valyuta bahalaşması olsa da, etirazların arxasında çoxsaylı və dərin problemlər dayanır. İranın ağır iqtisadi vəziyyəti, işsizlik, yüksək inflyasiya, İsrail, ABŞ və ümumilikdə dünya ilə davam edən gərginliklər, dövlət resurslarının böyük hissəsinin raket proqramına, nüvə layihələrinə yönəldilməsi ölkədə yaşayışı dözülməz hala gətirib. Bu səbəbdən etirazları tək bir amillə izah etmək düzgün olmaz”.
ABŞ və İsrail bu halda müdaxilə edəcək
Kamrani bildirib ki, etirazlarla ABŞ və ya İsrailin İrana hərbi müdaxiləsi arasında birbaşa əlaqə qurmaq isə doğru olmazdı:
“ABŞ və İsrail üçün İrana hücum məsələsi əsasən iki faktorla bağlıdır. Birincisi, İranın ballistik raket proqramının genişləndirilməsi, ikincisi isə nüvə proqramının atom bombası mərhələsinə çatdırılması ehtimalıdır. Bu mövqe həm İsrail, həm də ABŞ tərəfindən dəfələrlə açıq şəkildə ifadə edilib. Hətta bildirilib ki, İran bu iki istiqamətdə fəaliyyətini davam etdirərsə, əvvəlki 12 günlük qarşıdurmadan sonra yenidən hərbi müdaxilə gündəmə gələ bilər.
İran rəsmiləri isə nüvə bombası istehsal etmək niyyətində olmadıqlarını deyir və bu iddiaları inkar edirlər. Bu baxımdan daxili etirazlarla xarici hərbi müdaxilə arasında birbaşa əlaqə görmürəm”.
Hazırkı etirazlarda səslənən bəzi şüarlar da diqqət çəkir.
Politoloq hesab edir ki, beş il əvvəl baş verən etirazlarda bu cür şüarlar yox idi və həmin aksiyalar daha az zorakılıqla müşayiət olunurdu:
“Üç il əvvəl qadınların iştirakı ilə keçirilən etirazlarda isə şüarlar daha sərt idi, hətta açıq ölüm təhdidləri səslənirdi. Bu il səslənən şüarlar potensial olaraq rejim üçün təhlükəli ola bilərdi, lakin hələlik bu proses rejimin sonunu gətirəcək səviyyəyə çatmayıb. İstənilən halda, aksiyalar coğrafi baxımdan genişlənib. Xüsusilə ikinci gündən sonra kiçik şəhərlərdə və İranın mərkəzi bölgələrində etirazlar daha da güclənib. Bununla yanaşı, İran əhalisinin böyük hissəsini təşkil edən türklər, kürdlər, ərəblər, bəluclar və digər qeyri-fars xalqlar bu prosesin taleyinə ciddi təsir göstərə biləcək əsas amillərdir”.
İranda hakimiyyətdaxili mübarizə
Politoloq əlavə edib ki, sistem daxilində Pezeşkianın əleyhdarları, xüsusilə Cəliliyə yaxın qruplar və SEPAH daxilində müxtəlif qollar mövcuddur. Aralarında müəyyən mübahisələr yaşansa da, nəticə etibarilə bunlar sistemin əsas dayaqlarıdır və rejimi real təhlükə altına salacaq addımlar atmırlar:
“Pezeşkiana qarşı müəyyən təhdidlər, o cümlədən sui-qəsd ehtimalları istisna olunmur, lakin əsas mübarizə iqtisadi resurslar, pul axınları və maraq zonaları üzərində gedir. İmpiçment məsələsinə gəlincə, İranı ABŞ və ya digər ölkələrlə müqayisə etmək düzgün deyil. İranda müstəqil parlament və real demokratiya yoxdur. Bütün sistem ali rəhbər Xameneiyə tabedir. Pezeşkian faktiki olaraq onun nümayəndəsi rolunu oynayır. Parlament rəhbərliyi və digər yüksək vəzifəli şəxslər də eyni sistemin tərkib hissəsidir və rejimi təhlükəyə atacaq qədər irəli getmirlər”, - deyə S.Kamranı əlavə edib.
Tehran Orucoğlu, Bizim.Media
