Azərbaycanda vəsiyyətnamə tərtib etmək nadir hallarda rast gəlinən bir haldır. Bunun da bir sıra səbəbləri var. Çox vaxt insanlar vəsiyyətnamə tərtib etməyi ölüm haqqında düşünməklə bağlayır və bu mövzuda danışmaqdan çəkinirlər. Halbuki, vəsiyyətnamə yalnız ölüm sonrası əmlakın bölüşdürülməsi deyil, həm də insan iradəsinin gələcəkdə həyata keçirilməsinin hüquqi təminatıdır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, vəsiyyətnamələr ailə münasibətlərində münaqişələrin qarşısını almaqla yanaşı, hüquqi sistemin şəffaflığını da artırır.
Bəs, bu hüquqi alət bizi hansı xoşagəlməz hallardan sığortalaya bilər?
Sualı cavablandıran hüquqşünas Aytac Qurbanova Bizim.Media-ya açıqlamasında deyib ki, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi vəsiyyətnamə və miras hüququnu tənzimləyir:
“Bu sənədə əsasən vəsiyyətnamə yalnız şəxsi qaydada tərtib olunmalıdır. Vəsiyyət edən şəxs, tam fəaliyyət qabiliyyətli və iradə azadlığına malik olmalıdır. Əgər şəxs səhhətinə görə notariusa müraciət edə bilmirsə, müvafiq qaydada başqa dövlət orqanları tərəfindən bu sənəd təsdiqlənə bilər. Qanun vəsiyyətnamə vasitəsilə mirasdan imtina hüququnu təsdiqləyir. Bununla yanaşı, uşaqlar, həyat yoldaşı və valideynlər üçün “məcburi pay” hüququ mövcuddur.
Ümumiyyətlə, bu hüquqi sənədin əhəmiyyəti danılmazdır.
Vəsiyyətnamə ailə münaqişələrinin qarşısını alır, şəxsi iradəni və miras hüququnun şəffaflığını təmin edir. Vəsiyyətnamə yalnız hüquqi bir sənəd deyil, həm də insanın öz gələcəyini təmin etməsinin və yaxınlarına olan məsuliyyətinin ifadəsidir. Hüquqi sistemimizdə vəsiyyətnamənin rolunu artırmaq üçün maarifləndirmə işlərinin genişləndirilməsi və sadələşdirilmiş prosedurların tətbiqi vacibdir.
Vəsiyyətnamə əmlakın kimin adına keçəcəyini dəqiq müəyyən edir. Bu, ölüm sonrası ailə üzvləri arasında münaqişələrin və məhkəmə çəkişmələrinin qarşısını alır. Qanun üzrə miras hüququ olmayan şəxslərə (məsələn, dostlara, təşkilatlara və ya yaxın münasibətdə olan insanlara) əmlak qoymaq imkanı yalnız vəsiyyətnamə ilə təmin edilir. Şəxs öz əmlakının gələcək taleyini şəxsən müəyyən edir və iradəsinin icrasına təminat verir”.
Azərbaycanda niyə vəsiyyətnamə ənənəsi zəifdir?
Müsahibimiz hesab edir ki, Azərbaycanda ailə bağları çox güclüdür və əmlak məsələləri adətən ailə üzvləri arasında şifahi razılaşmalarla həll edilir:
“İnsanlar arasında belə bir inam var ki, əmlak ölüm halında “doğru” şəkildə bölüşdürüləcək. Ölümə hazırlıq mövzusu isə həssas qəbul edilir, bu da vəsiyyətnamə yazmaqdan çəkindirməyə səbəb olur.
Digər bir səbəbsə maarifləndirmənin zəif olmasıdır. Hüquqi maarifləndirmənin azlığı səbəbindən əksər vətəndaşlar vəsiyyətnamə tərtib etmək hüququnu ya bilmir, ya da buna ehtiyac olmadığını düşünür. Halbuki, vəsiyyətnamə yalnız varislərin deyil, eyni zamanda qeyri-qanuni şəxslərin də hüquqlarını qorumağa imkan verir”.
Kimlər qanuni vərəsə sayılır?
Aytac Qurbanova bildirib ki, qanunvericiliyə əsasən, vəsiyyətnamə olmadıqda əmlak avtomatik olaraq qanun üzrə vərəsələr arasında bölüşdürülür:
“Bu prosedur sadə olduğu üçün əlavə hüquqi sənəd hazırlamağa ehtiyac hiss olunmur”.
Beynəlxalq praktika
Hüquqşünas bu məsələdə dünya təcrübəsindən də danışıb:
“Böyük Britaniya və ABŞ-da vəsiyyətnamə yazmaq geniş yayılıb. İnsanlar əmlaklarını ölüm sonrası necə bölüşdürüləcəyini əvvəlcədən müəyyən edir. ABŞ-da 55%-dən çox insanın vəsiyyətnaməsi var.
Fransa və Almaniyada isə qanunlar vəsiyyətnamələrin tərtibi və icrası üçün geniş çərçivə təqdim edir. Xüsusilə, bu ölkələrdə “məcburi pay” hüququ diqqət mərkəzindədir. Mədəniyyət baxımından Azərbaycana yaxın olsa da, Türkiyədə vəsiyyətnamələr daha geniş istifadə olunur. Bu, hüquqi maarifləndirmənin yüksək səviyyədə təşkil olunması ilə bağlıdır.
Azərbaycanda vəsiyyətnamə ənənəsinin zəif olması hüquqi maarifləndirmənin aşağı səviyyədə olması və mədəni səbəblərlə bağlıdır. Lakin bu hüquqi sənədin əhəmiyyəti danılmazdır. Vəsiyyətnamə ailə münaqişələrinin qarşısını alır, şəxsi iradəni və miras hüququnun şəffaflığını təmin edir.
Vəsiyyətnamə yalnız hüquqi bir sənəd deyil, həm də insanın öz gələcəyini təmin etməsinin və yaxınlarına olan məsuliyyətinin ifadəsidir. Hüquqi sistemimizdə vəsiyyətnamənin rolunu artırmaq üçün maarifləndirmə işlərinin genişləndirilməsi və sadələşdirilmiş prosedurların tətbiqi vacibdir”.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
