Azərbaycanla Özbəkistan arasında münasibətlər bu gün siyasi, iqtisadi və strateji tərəfdaşlıq müstəvisində sürətlə inkişaf edir. Bu inkişafın təməllərində isə iki xalqı birləşdirən tarixi bağlar dayanır.
Bu əlaqələrin kökləri əsrlərin dərinliyinə gedib çıxır. Həmin tarixin maraqlı səhifələrindən biri isə Azərbaycanın qədim şəhəri Ordubadla Orta Asiyanın mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuş Herat arasında qurulan ədəbi əlaqələrdir.
Bu əlaqələrin tarixi izlərini XVI əsr Azərbaycan şairi Ziyai Ordubadinin həyatında görmək mümkündür.
Ordubaddan Herata uzanan yol
Ziyai Ordubadi XVI əsrin əvvəllərində yaşamış Azərbaycan şairidir. Onun dəqiq doğum tarixi məlum deyil. Mənbələrdə şairin 1520-1521-ci illərdə Təbrizdə vəfat etdiyi qeyd olunur.
Onun həyatının ən maraqlı mərhələlərindən biri isə gənclik illərində Herata getməsi ilə bağlıdır. Həmin dövrdə Herat elm, ədəbiyyat, incəsənət və fəlsəfənin mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Teymuri hökmdarı Sultan Hüseyn Bayqaranın hakimiyyəti illərində Herat Şərqin ən parlaq mədəniyyət ocaqlarından biri kimi tanınırdı. Məhz belə bir mühitdə Ordubaddan olan gənc şair Ziyai də özünə yer tapmışdı.
Heratın “qızıl dövrü” və Sultan Hüseyn Bayqara
XV əsrin sonlarında Heratın mədəni həyatında Sultan Hüseyn Bayqaranın hakimiyyəti xüsusi mərhələ təşkil edirdi.
Bayqara dövründə şəhərə Xorasan, Mavəraünnəhr, Azərbaycan, İraq, Anadolu və Hindistandan elm və sənət adamları gəlirdi. Herat müxtəlif bölgələrdən olan ziyalıların görüşdüyü böyük mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdi.
Bu mühitin əsas simalarından biri isə Əmir Əlişir Nəvai idi. Onun ətrafında formalaşan ədəbi məclislər müxtəlif türk xalqlarından olan şairləri bir araya gətirirdi. Ziyai Ordubadinin də həmin mühitə daxil olması Ordubadla Orta Asiyanın mədəniyyət mərkəzləri arasında tarixi körpünün mövcudluğunun əyani sübutudur.
Əlişir Nəvai Ziyai Ordubadi haqqında nə yazıb?
Ziyai Ordubadinin adının tarixdə qorunub saxlanmasının əsas səbəblərindən biri də Əlişir Nəvainin məşhur “Məcalisün-nəfais” təzkirəsində onun haqqında məlumat verməsidir.
Nəvai bu əsərində dövrünün şairləri, ədibləri və sənət adamları haqqında məlumatlar toplayıb. Ziyai Ordubadi də həmin şəxslər sırasında yer alıb. Mənbələrdə Nəvai onu “Mövlana Ziya” adı ilə təqdim edib, təhsil almaq məqsədilə Herata gəldiyini qeyd edib.
Ziyai Ordubadi yaradıcılığı
Mənbələrdə Ziyai Ordubadinin türk və fars dillərində şeirlər yazdığı, qəzəl, qəsidə, lüğəz və müəmma kimi janrlarda əsərlər yaratdığı qeyd edilir. O, xüsusilə qəsidə müəllifi kimi tanınıb. Şairin Sultan Hüseyn Bayqaranın oğlu Şah Qərib Mirzəyə qəsidə ithaf etdiyi də bildirilir.
Ziyai Ordubadinin yaradıcılığı haqqında məlumat verən mühüm mənbələrdən biri də Səfəvi şahzadəsi və şair Sam Mirzənin “Töhfeyi-Sami” təzkirəsidir.
Mənbələrdə Sam Mirzənin Ziyai Ordubadini məşhur Azərbaycan şairi kimi təqdim etdiyi və onun gənclik illərində Herata getdiyini, burada Əlişir Nəvainin ədəbi məclisinin üzvü olduğunu qeyd etdiyi öz əksini tapıb.
Bundan başqa, Lütfəli bəy Azərin “Atəşkədə”si və Şəmsəddin Saminin “Qamüsül-aləm”i kimi mənbələrdə də onun haqqında məlumatlara rast gəlinir. Beləliklə, Ziyai Ordubadinin adı bir deyil, bir neçə mühüm klassik təzkirədə qorunub saxlanılıb. Ziyai Ordubadinin adını yaşadan digər mühüm mənbələrdən biri Həsən bəy Rumlunun “Əhsənüt-təvarix” əsəridir.
Ordubadın adı niyə burada xüsusilə önəmlidir?
Ordubad tarixən Naxçıvanın mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub. Şəhərdən müxtəlif dövrlərdə elm, ədəbiyyat və sənət adamları çıxıb. Ziyai Ordubadinin timsalında isə bu mədəniyyətin təsir dairəsinin Azərbaycan coğrafiyasından kənara – Herata qədər uzandığını görürük.
Başqa sözlə, əsrlər əvvəl Ordubaddan çıxan bir şairin yolu bugünkü Özbəkistanın tarixi-mədəni coğrafiyası ilə kəsişib. Bu, Azərbaycan və Özbəkistan xalqları arasında mədəni əlaqələrin yeni hadisə olmadığını göstərən tarixi nümunələrdən biridir.
Qeyd edək ki, Ziyai Ordubadinin əsərlərinin hamısı günümüzə bütöv şəkildə gəlib çatmayıb. Lakin onun şeirlərindən nümunələrin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır.
Bizim.Media
