İranda iqtisadi gərginlik artıq sosial gərginliyə transformasiya olunub və bu dalğanın təsiri ilə dekabrın sonlarından başlayaraq paytaxt Tehranla paralel ölkənin bir çox şəhərlərində toqquşmalarla müşayiət olunan aksiyalar keçirilir.
Daha əvvəlki analoji hadisələrdən hal-hazırda baş verənlərin əsas fərqi bir sosial qrupun deyil, daha geniş sosial qrupların etirazlara qoşulmasıdır. Xüsusən İran rialının sürətli dəyərsizləşməsi ticarətçilərin də satışları saxlayaraq etirazlara dəstək verməsi ilə nəticələnib.
Ancaq problem sadəcə rialın dəyərini itirməsində deyil, Tehran və ətrafında müşahidə edilən su böhranı, bütün ölkədə mövcud olan enerji böhranı da hökumətin problemin həlli üçün addımlarını çətinləşdirir. Xüsusilə son 12 günlük müharibə zamanı enerji infrastrukturuna endirilən zərbələr elektrik enerjisi ilə təminatı çətinləşdirib. Bunun fonunda daxili tələbatı ödəmək üçün istehsal həcmləri də daralıb. Misal üçün, artıq hökumət yanacaqla da özü-özünü təmin etməkdə çətinlik çəkir. Yanacaq böhranını idxal hesabına ödəmək də ayrı bir problemdir. Çünki etirazlardan ehtiyat edən hökumət uzun illərdir benzin və dizel qiymətlərini korrektə etməyib. Hal-hazırda İranda 1 litr suyun qiymətinə 4-5 litr benzin almaq mümkündür. Ona görə idxal benzinlə problemi aradan qaldırmaq iqtisadi baxımdan mümkünsüzdür.
Bununla yanaşı, 12 günlük müharibə Tehranı öz strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirərək əldə olan vəsaiti sosial deyil, hərbi sahəyə yönəltməyə məcbur edir. Ona görə inflyasiya və sosial problemlərlə effektiv mübarizə üçün hökumətin əlində maliyyə vəsaitləri yox dərəcəsindədir.
BMT, ABŞ və Avropa İttifaqının sanksiya siyasətini sərtləşdirməsi də əlində vəsaiti olan iranlıları qızıl və dollara yatırım edərək ölkədən çıxarmalarına səbəb olur.
Hal-hazırda baş verənlərin nə qədər davam edəcəyi və iqtisadi tələblərlə başlayan aksiyaların siyasi tələblərə keçib, ölkə daxilində hansısa dəyişikliyə gətirəcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir.Ancaq bu hadisələr İran daxilində etnik zəmində gərginliklərin artmasına ciddi təkan verə bilər. Belə ki, molla rejimi və rejimin əsas dayağı olan SEPAH özünə loyal qrupları hadisələrin yatırılmasına cəlb edə bilər ki, bu da daxildə etnik toqquşmaları alovlandıra bilər.
Xüsusilə belə bir təhlükə Urmiya və Xoy ərazilərində daha çox ehtimal edilir. Uzun müddətdir bu ərazilərin etnik tərkibinin dəyişdirilməsi, bu bölgələrin Azərbaycan və Türkiyə ilə əlaqələrinin kəsilməsi üçün bölgənin kürdləşdirilməsi siyasəti həyata keçirilir. Paralel olaraq PKK-nın qolu olan PJAK da bu ərazilərdə möhkəmlənməkdədir. Hal-hazırda kürd qruplar SEPAH-ın dəstəyi ilə əsas qaçaqmalçılıq yollarına nəzarət edir və buradan gələn gəlirlər hesabına Urmiya və Xoy ərazilərində kütləvi şəkildə torpaqlar almaqdadır. Ona görə, vəziyyətin gərginləşməsi fonunda SEPAH PJAK-dan dəstək ala və qeyd edilən ərazilərdə türk əhali kürdlərin əli ilə susdurulmağa çalışıla bilər.
Əgər mərkəzi hökumət hal-hazırda baş verən prosesləri nəzarət altına ala bilməsə və vəziyyət nəzarətdən tamamilə çıxsa, o zaman Qərb dairələrinin də dəstəyi ilə İranın "livanlaşması" prosesinə də start verilə bilər.
"Livanlaşma" nədir? "Livanlaşma" mərkəzi hökumətin zəif olması, regionların etnik idarəedilməyə verilməsidir. Şərti olaraq mərkəzi hakimiyyət olsa da, hər bir region özünəməxsus iqtisadi nemətlər üzərində özü qərar verir, hər kəsin öz polisi, öz ordusu və öz məhkəməsi olur. Beləliklə, dövlət zəif, daxili çəkişmələrlə zəngin bir dönəmə qədəm qoyur. İranın "livanlaşması" əslində Qafqaz regionu üçün də təhlükəsizlik təhdidləri formalaşdırmaqdadır.
İlk növbədə qeyri-stabil qonşu oradan miqrasiya axınlarını sürətləndirəcək. Digər məqam isə İranın daxilində gərginliyin dərinləşməsi "Şimal-Cənub" nəqliyyat dəhlizinin reallaşması müddətinə də mənfi təsir edəcək.
Bir sözlə, İran daxilində gərginlik bizim strateji maraqlarımızı, regionumuzu da təhdid edir. Ona görə də orada baş verənləri yaxından izləmək və çevik addımlar atmaq həyati əhəmiyyətlidir. oxu.az
Aqil Məmmədov
