Gəncənin daşlara həkk olunan əfsanəsi – FOTO

Gəncənin qədim tarixini yaşadan Comərd Qəssab türbəsi həm memarlıq abidəsi, həm də xalqın əsrlər boyu qoruyub saxladığı mənəvi dəyərlərin rəmzidir.

Bizim.Media xəbər verir ki, Gəncə qədimliyini yalnız tarixi abidələri ilə deyil, əsrlərin süzgəcindən keçərək günümüzə gəlib çatan rəvayətləri ilə də qoruyub saxlayan şəhərlərimizdəndir.

Bu rəvayətlər arasında Comərd Qəssabın adı xüsusi yer tutur. Onun həyatı və fəaliyyəti haqqında yazılı tarixi məlumatlar məhdud olsa da, xalq yaddaşında yaşadılan əhvalatlar Comərdin dürüstlük, insaf və mərdlik rəmzinə çevrildiyini göstərir.

Bu gün onun adı ilə bağlı türbə həmin yaddaşın daşlara həkk olunmuş ifadəsi kimi Gəncənin tarixi-mədəni irsinin mühüm nümunələrindən biri hesab olunur.


Comərd Qəssab haqqında ən məşhur rəvayət onun qəssablıq fəaliyyəti ilə bağlıdır. Deyilənə görə, o, qədim Gəncədə qəssablıq edər, əti tərəzidən istifadə etmədən dəqiq çəkidə ayırarmış.

İşinin başında dayanarkən belə söyləyərmiş: “Əli eşqinə nə artıq alaram, nə əskik verərəm”.

Rəvayətə görə, alıcılar aldıqları əti sonradan tərəzidə yoxlayanda çəkisinin tam dəqiq olduğunu görərmişlər. Beləliklə, Comərdin adı insanlar arasında etibar, ədalət və halal qazanc anlayışları ilə bağlanıb. Bu əhvalatın mahiyyəti yalnız tərəzisiz çəki müəyyənləşdirmək bacarığında deyil. Rəvayət, hər şeydən əvvəl, insanın qazancında dürüst olmasının, başqasının haqqına girməməsinin və cəmiyyət qarşısında mənəvi məsuliyyət taşımasının vacibliyini ifadə edir. Comərd obrazı məhz bu xüsusiyyətlər sayəsində nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək xalq yaddaşında yaşamağa davam edir.

Comərd haqqında başqa rəvayətlər də mövcuddur. Onlardan birində onun Gəncənin müdafiəsi zamanı döyüşərək şəhid olduğu bildirilir. Digər rəvayətə görə isə o, Ərəbistana səfər edib, Həzrəti Əli ilə görüşüb, İslamı qəbul etdikdən sonra Gəncəyə qayıdaraq dinin yayılmasına xidmət göstərib. Bu məlumatları təsdiqləyən geniş və etibarlı yazılı mənbələr olmadığından, həmin əhvalatları təsdiqlənmiş tarixi faktlar kimi deyil, xalq arasında qorunub saxlanılan rəvayətlər kimi təqdim etmək daha doğrudur. Bununla belə, rəvayətlərin məzmunu Comərd Qəssabın xalq təsəvvüründə necə mənəvi bir obraz qazandığını anlamağa imkan verir.


Tarixçi alim Cavid Bağırzadənin Bizim.Media-nın yerli bürosuna verdiyi məlumata görə, Comərd Qəssab türbəsi Gəncəçayın sağ sahilində, İmamzadə Dini Kompleksindən təxminən 1500 metr aralıda yerləşir. Qırmızı bişmiş kərpicdən inşa edilmiş abidə səkkizguşəli plana malikdir. Türbənin küncləri daxildən və xaricdən müəyyən çıxıntılarla işlənib, divarlarında girişlər yerləşdirilib.

Abidənin memarlıq kompozisiyası günbəzlə tamamlanır. Tikilinin ümumi quruluşu orta əsr memarlıq ənənələrinin öyrənilməsi baxımından böyük maraq doğurur.

Tarixçi alim qeyd edir ki, türbənin inşa tarixi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi yanaşmalarda abidənin VII–IX əsrlərə aid olduğu göstərilsə də, digər tədqiqatlarda onun memarlıq xüsusiyyətləri əsasında daha sonrakı dövrdə inşa edildiyi ehtimal olunur. Bu səbəbdən türbənin dəqiq tarixinin müəyyənləşdirilməsi əlavə elmi araşdırmalar tələb edir.

Abidənin inşa dövrünün dəqiqləşdirilməsi üçün memarlıq xüsusiyyətlərinin müqayisəli təhlili, arxeoloji materialların və mövcud tarixi məlumatların birgə araşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Gəncənin tarixi keçmişində dərin iz qoymuş hadisələrdən biri də 30 sentyabr 1139-cu ildə baş vermiş güclü zəlzələdir. Tarixi mənbələrdə bu təbii fəlakətin şəhərdə böyük dağıntılara səbəb olduğu bildirilir. Cavid Bağırzadənin qeyd etdiyi məlumatlara əsasən, Comərd Qəssab türbəsinin də həmin zəlzələ zamanı dağıldığı və sonrakı dövrlərdə bərpa edildiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Bununla belə, abidənin zəlzələdən əvvəlki vəziyyəti, dağıntının miqyası və bərpa mərhələləri ayrıca tarixi və arxeoloji araşdırma tələb edən məsələlərdir.

Gəncənin əsrlər boyu müxtəlif təbii fəlakətlərə, müharibələrə və tarixi dəyişikliklərə məruz qalması şəhərin memarlıq irsinin qorunmasını xüsusilə vacib edir.

Comərd Qəssab türbəsinin tarixi də bu baxımdan şəhərin ümumi taleyindən ayrı təsəvvür edilə bilməz.

Comərd Qəssab türbəsinin öyrənilməsində Azərbaycan arxeoloqu İsaq Cəfərzadənin də müstəsna rolu var. 1940-cı ildə aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı abidə diqqət mərkəzində olub. Bu araşdırmalar türbənin tarixinin və memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyıb.


Sonrakı dövrlərdə abidənin fiziki vəziyyəti ilə bağlı problemlər yaranıb və uzun müddət baxımsız qalması onun qorunması və bərpası məsələsini aktuallaşdırıb. Tarixi abidələrin mühafizəsi yalnız onların fiziki mövcudluğunun təmin edilməsi deyil, həm də keçmişin maddi izlərinin gələcək nəsillərə çatdırılması deməkdir.

2004-cü ildə Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilən bərpa işləri çərçivəsində türbənin memarlıq görkəminin qorunması və bərpası istiqamətində mühüm tədbirlər görülüb. Qırmızı bişmiş kərpicdən inşa edilmiş, səkkizguşəli plana və günbəzə malik məqbərənin ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinin saxlanılmasına diqqət yetirilib. Bu cür bərpa işləri Gəncənin tarixi-mədəni irsinin qorunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki hər bir tarixi abidə özündə yalnız müəyyən dövrün tikinti ənənələrini deyil, həm də həmin dövrün ictimai həyatına, dünyagörüşünə və mənəvi dəyərlərinə dair məlumatları yaşadır.

Comərd Qəssabın tarixi şəxsiyyət kimi həyatı barədə məlumatların məhdud olmasına baxmayaraq, onun xalq yaddaşındakı obrazı aydın mənəvi məzmun daşıyır.

O, insafın, dürüstlüyün, halal zəhmətin və mərdliyin rəmzi kimi xatırlanır. Comərd haqqında rəvayətlər bir insanın həyat hekayəsindən daha geniş məna ifadə edir. Bu əhvalatlarda xalqın ideal insan barədə təsəvvürləri öz əksini tapır: qazancında ədalətli olmaq, başqasının haqqını qorumaq, ehtiyacı olana əl tutmaq və insanlarla vicdanla davranmaq.

Məhz buna görə Comərdin adı əsrlər boyu unudulmayıb. Onun haqqında danışılan rəvayətlər ailələrdə, el arasında və şəhərin tarixi yaddaşında yaşamaqda davam edir. Bu yaddaşın nəsildən-nəslə ötürülməsi isə xalqın mənəvi irsinin qorunmasının özünəməxsus formasıdır.

Bu gün Comərd Qəssab türbəsinə gələnlər burada həm qədim memarlıq nümunəsi, həm də Gəncənin mənəvi tarixinin bir parçası ilə qarşılaşırlar. Abidə şəhərin keçmişinə açılan pəncərə olmaqla yanaşı, dürüstlük və ədalət kimi dəyərlərin zaman keçdikcə öz əhəmiyyətini itirmədiyini xatırladır.


Comərd Qəssabın həyatı və türbənin tarixi ilə bağlı bütün suallara dəqiq cavab vermək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Bununla belə, mövcud rəvayətlər, memarlıq irsi və abidənin qorunub saxlanılması onun Gəncənin tarixi-mədəni yaddaşında mühüm yer tutduğunu göstərir.

Tarix sənədlərlə, arxeologiya maddi izlərlə, folklor isə xalqın yaddaşı ilə danışır. Comərd Qəssab türbəsi bu üç istiqamətin kəsişməsində dayanan abidələrdəndir. Onun qorunması yalnız qədim bir tikilinin mühafizəsi deyil, həm də Gəncənin əsrlər boyu formalaşmış mənəvi yaddaşının yaşadılması deməkdir.

Comərd Qəssabın əfsanəsi bir daha göstərir ki, insanın adı bəzən yazılı tarix səhifələrindən daha çox, xalqın yaddaşında yaşayır. Comərd də əsrlərdir Gəncənin yaddaşında yaşayan, adı dürüstlük və mərdliklə qoşa çəkilən simalardan biridir.

Məqsəd Rəhimov, Bizim.Media, Qərb Bürosu