Ermənilərin Şahverdilər və Şurnuxu vahiməsi – Araşdırma

“Ermənistan İranla əlaqələrinin kəsilməsindən qorxur”. Bu fikirləri Bizim.Media-ya açıqlamasında tarixçi Faiq Ələkbərov bildirdi.

44 günlük savaşdan sonra etirazlara paralel, Ermənistan gündəminin əsasən Vorotan (Şahverdilər) və Şurnuxu kəndlərindən ibarət olmasının səbəbləri haqqında sualımıza cavabda tarixçi vurğuladı ki, “burada söhbət təkcə Şahverdilər və Şurnuxu kəndlərindən getmir.

Ermənilər ikinci mərhələnin başlanmasından da qorxurlar. Yəni Qarabağdan sonra Zəngəzur məsələsi ortaya çıxa bilər. Əslində Zəngəzurun bir hissəsi 1920-ci il dekabrın 3-də Azərbaycan SSR-ə və N.Nərimanova təzyiqlər nəticəsində Ermənistana verilmişdi. Lakin bu sənəd yarımçıq qalmışdı və Naxçıvanla Zəngilan arsındakı məsələ tam həll olunmamışdı. Bu proses 1929-cu ildə də qabardıldı”

Həmin il Zəngilanla Naxçıvanı birləşdirən daha 9 kənd Ermənistan SSR-ə verildi. Çünki həmin il Azərbaycan SSR lap çətin vəziyyətdə idi. 

“Belə ki, Azərbaycan SSR-in başında bir neçə erməni var idi və onlardan biri də Mirzoyan idi. Onlar bundan istifadə edib, daha 9 kəndimizi Ermənistan SSR-ə birləşdirdilər. Bununla Naxçıvan və Zəngilan arasındakı quru ərazi Ermənistan SSR-in tərkibinə keçdi. Ermənilər indi narahatdır ki, əgər Rusiya 1929-cu il sərhədlərini bərpa etmək istəsə, o zaman torpaqların bir qismi Azərbaycana qaytarılmalı və beləcə Naxçıvanla Zəngilan arasındakı quru torpaqlar da bərpa olunmalıdır”. 

Bu isə faktiki olaraq, Ermənistan və İran üçün ciddi təhdid yaradır. Tarixçi əlavə etdi ki, onlar Laçın dəhlizinə paralel yaradılacaq Meğri koridorundan da narahatdırlar. Dağlıq Qarabağın Ermənistana verilməsi şərtilə Zəngəzurun Azərbaycana qaytarılması barədə 1990-cı illərin müzakirələrinə də toxunan Faiq Ələkbərov bu məsələnin gündəmə gələcəyi təqdirdə variantın Azərbaycan üçün qəbuledilməz olduğunu vurğuladı.

Həqiqətən də 44 günlük savaş Azərbaycanın qələbəsi ilə bitəndən sonra Ermənistan Zəngəzura görə yaman narahatdır.

Bir şey ki, onların KİV-nin hər birinin manşetlərində Sünik bölgəsi, Vorotan(Şahverdilər) və Şurnuxu kəndləri haqqında yazılar görmək olar. 

Şurnuxu kəndi “kiçik şəlalə” deməkdir və adı “şumux-şırnıx” sözlərindən yaranıb. Kənddə 1831-ci ildə 84, 1904-ci ildə 117, on il sonra isə, 104 azərbaycanlı yaşayıb. Gorusun ən böyük azərbaycanlı kəndlərindən sayılan Şurnuxu meşənin içində, Ağbulaq, Şamsız, Şahverdilər və Çayzəmi kəndlərinin yaxınlığında yerləşib. 1988-ci ildə kənddə 100 ev və 800-ə yaxın sakin olub ki, onların hamısı azərbaycanlı idi.

Qeyd edək ki, Andronikin başçılığı ilə ermənilər 1918-20-ci illərdə bu kəndi və Ağvanlını da dağıtmışdılar.

Sovetlər dönəminmdə Şurnuxu bərpa olunsa da, Ağvanlı xəritədən silinmiş halda qaldı. Sağ qalan Şurnuxu sakinləri Qubadlı və Cəbrayıla köçsə də, qısa zamanda kəndlərinə qayıda bilmişdilər. Ermənilərin növbəti vandalizm və deportasiya aktları 1988-ci ilin noyabrından başladı və Gorusun bütün kəndləri boşaldıldı. 

Ermənilərin Vorotan adlandırdığı və Azərbaycanın əksər internet resursalarında Bazar çay kimi qeyd olunan coğrafi yer əslində, Gorusun Şahverdilər kəndidir. Sadəcə kənd Bazar çayın(Bərgüşad) üzərində yerləşir. 1918-ci ildə kənddə 100-ə yaxın ev olub. Lakin Andronik və Njdeninin hücumu nəticəsində 87 kənd sakini öldürülmüş, evlər dağıdılmışdır. Qaçqın düşmüş Şahverdilər camaatı əsasən, Qubadlı, Şuşa, Ağdam, Yevlax və Bakıda məskunlaşmışdır.

Sovet İttifaqı qurulandan sonra 40 ailə Gorusa qayıtmış və kəndi bərpa edərək yaşayıblar.

Kənd camaatı 1951-ci ildə də deportasiya olunaraq Yevlaxa köçürülüb. 3 il sonra çoxsaylı təqiblərə baxmayaraq kənd camaatının bir hissəsi yenidən Şahverdilərə qayıdıb. 1961-ci ildə Tatev SES tikildikdən sonra Şahverdilər kəndinin adı dəyişdirilərək Vorotan qəsəbəsi olub. Həmin vaxtdan etibarən kəndə 8 erməni ailəsi köçürülüb. Bu kəndin camaatı da 80-ci illərin sonunda erməni hücum və köçürtmələrinə məruz qalıb. 

Şurnuxu kəndi haqqında məlumatın son cümləsi ermənilərin nədən çəkindiklərini üzə çıxarır. Onlar Zəngəzur cammatına qarşı reallaşdırdıqları sonuncu deportasiyanın da mənasız olacağından qorxur və azərbaycanlıların dədə-baba torpaqlarına qayıtmasını istəmirlər. Şahverdilər (Vorotan) kəndi ilə bağlı ermənilərin vahiməsi, xofu daha böyükdür. Çünki ötən əsr ərzində bu kəndin yerli sakinlərini – azərbaycanlıları dədə-baba yurudundan 3 dəfə deportasiya ediblər.



Bundan başqa Ermənistanın əsas elektrik enerjisini verən, Sünik bölgəsinin də elektrik təchizatını təmin edən Bərgüşad kaskadı da var. Kaskad elektrik enerjisi və bölgəni suvarma suyu ilə təminatı üçün inşa edilib.

Gücü 404.2 MVt olan kaskad beş su anbarını özündə birləşdirir. Kompleksə Tatev hidroelektrik stansiyası, Şamb, Spandaryan kimi SES-lər də daxildir. 2012-ci ildən bərpa işləri start götürən kaskad Ermənistana neft məhsullarının idxalını da azaldır. Kompleksə aid bütün Su Elektrik Stansiyaları Bərgüşad çayının sahillərində inşa olunub. Onu da deyək ki, Bərgüşad çayı Qubadlı rayonundan da keçir və Həkəri çayı ilə birləşir. 



İstər tarixçi, istərsə də politoloqların fikrincə, Ermənistan İranla sərhədi əldən verməmək üçün Zəngəzuru itirməkdən qorxur. Lakin unutmaq olmaz ki, Azərbaycan Zəngəzuru qaytyarmaqla həm də Bazar çay - Bərgüşad kaskadının sahibi olacaq. Bu isə o deməkdir ki, Ermənistanı elektrik enerjisi ilə təchiz edən və 5 əsas SES-i özündə birləşdirən əsas kompleks bizdə olacaq. Bununla da Ermənistan işıqsız qalar, İrəvana zülmət çökə bilər...

Anar Rəhimov, Bzim.Media