Ermənistan hökumətinin Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə təxminən otuzillik danışıqlar prosesinə aid geniş sənədlər paketini dərc etməsi həm Ermənistanda, həm də Azərbaycanda müəyyən maraq doğurdu. Ancaq ümumən bu materiallar uzun illər danışıqların dinamikasını, xarakterini və məntiqini izləyənlər üçün heç bir sensasion məlumat əks etdirmədi.
Bizim.Media caliber.az saytına istinadən xəbər verir ki, İrəvanın açıqladığı arxivlər faktiki olaraq Azərbaycanın hər zaman açıq şəkildə dediyini təsdiqləyir: danışıqların illərlə nəticə verməməsinin yeganə səbəbi Ermənistan rəhbərliyinin diplomatiyanı həll yolu axtarışı üçün deyil, işğal altında saxlanılan status-kvonu mümkün qədər uzun müddət qorumaq üçün vasitə kimi istifadə etməsi olub.
Bu addım zahirən şəffaflıq kimi görünə bilər, amma mahiyyət etibarilə Ermənistanın on illər ərzində yaratdığı siyasi tələlərin açıq xülasəsinə çevrilir. Və ən önəmlisi – dərc olunan sənədlər göstərir ki, Azərbaycan bütün bu müddət ərzində ardıcıl şəkildə eyni məqsədə – ərazi bütövlüyünün bərpasına doğru irəliləyib.
Azərbaycan 1992-ci ildə ATƏT-in Minsk Qrupunun yaradılmasından sonra danışıqlara qoşularkən işğal faktını və bununla bağlı həm diplomatik, həm də təhlükəsizlik sahəsində böyük yük daşımalı olduğunu aydın bilirdi.
İllər ərzində müzakirə olunan bütün modellər – “paket variantı”, “mərhələli həll”, “5+2 formulu” – yalnız bir prisma ilə qiymətləndirilirdi: işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi və suverenliyin tam bərpası.
Beynəlxalq sistemin tələblərinə görə Bakı formatdan açıq şəkildə çıxmaq imkanına malik deyildi, çünki belə bir addım həm siyasi təzyiq risklərini, həm də işğala legitimlik qazandırmaq cəhdlərini artırardı. Buna görə Azərbaycan hətta nəticəsiz görünən raundlarda belə iştirak edir, lakin heç vaxt müvəqqəti formulları son məqsədin alternativi kimi qəbul etmirdi.
Bu xüsusilə mərhələli ssenarilərin müzakirəsi zamanı özünü göstərirdi. Bakı belə variantları rədd etmirdi, çünki beynəlxalq güclərin işğalçı tərəfi dərhal öhdəlikləri yerinə yetirməyə məcbur etməyə hazır olmadığını bilirdi. Lakin Azərbaycan daim vurğulayırdı ki, heç bir müvəqqəti mexanizm daimi status yaratmaq üçün əsas ola bilməz.
Açıqlanan sənədlər arasında ən diqqətçəkən məqamlardan biri “Qarabağ–Meğri mübadiləsi” barədə illərlə manipulyasiya edilən epizoddur.
Ermənistan bu mövzunu uzun illər “məcburi gündəm” kimi təqdim etməyə çalışsa da, sənədlər əslində həmin dövrdə Heydər Əliyevin diplomatik ustalığını nümayiş etdirir. Əliyev danışıqları elə qurmuşdu ki, Ermənistanın “üçtərəfli subyektlik” iddiası çökdü və Xankəndidəki qondarma qurum beynəlxalq legitimliyi olmadığı üçün masa arxasından kənarlaşdırıldı. Beləcə, danışıqlar həqiqi tərəflər – Azərbaycan və Ermənistan – arasında aparılmağa başladı.
2011-ci ilin Kazan epizodu da aydın şəkildə təsdiqlənir: Azərbaycan prezidentinə ölkənin maraqlarına zidd olan, işğalı “kompromis” adı altında dondurmaq riski yaradan model təklif olunmuş, lakin İlham Əliyev bunu dərhal rədd etmişdi. O, suverenliyin heç vaxt güzəşt predmeti ola bilməyəcəyini açıq bəyan etmişdi. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, məhz bu qətiyyətli mövqe Azərbaycanı təhlükəli siyasi tələdən xilas etdi.
İndi isə Ermənistanın açıqladığı sənədlər keçmiş rəhbərliklərin danışıqları məqsədli şəkildə uzatdığını öz sözləri ilə sübut edir.
Xüsusilə Serj Sarqsyanın 2016-cı ildə Vladimir Putinə məktubu bu niyyətləri tam çılpaqlığı ilə ortaya qoyur: məqsəd həll yolu tapmaq deyil, işğal reallığını mümkün qədər uzatmaq olub.
Bu illər ərzində Azərbaycan isə diplomatik, iqtisadi və hərbi potensialını artıraraq yeni reallıqlar yaradıb və nəhayət, danışıqlar tam iflic olanda, Ermənistanın təxribatları artıranda ölkə BMT Təhlükəsizlik Şurasının tələblərini öz gücü ilə icra etməyə məcbur olub.
İrəvanın arxivləri Bakının razılığı olmadan açıqlaması diplomatik normalara uyğun olmasa da, Azərbaycan üçün təhlükə yaratmır. Çünki Azərbaycan tərəfinin mövqeyi və addımları on illərdir həm beynəlxalq tərəfdaşlar, həm də Azərbaycan cəmiyyəti üçün şəffaf idi. İndi dərc olunan materiallar bu ardıcıllığı və prinsipiallığı yalnız bir daha təsdiqləyir.
Arxivlər göstərir ki, Azərbaycan otuz il boyunca ərazi bütövlüyünün bərpası üçün ardıcıl və məqsədyönlü siyasət aparıb.
Ermənistanın keçmiş rəhbərləri isə danışıqlardan yalnız işğalı möhkəmləndirmək üçün istifadə edib. Bu sənədlər sürpriz deyil – sadəcə həqiqəti Ermənistanın özü təsdiqləmiş olur.
Bizim Media
