Kamerunda yerləşən Nyos gölü təkcə mənzərəli yerləri ilə deyil, həm də 21 avqust 1986-cı ildə baş verən dəhşətli faciə ilə tanınıb. Sönmüş vulkanın kraterində əmələ gələn göl yüzlərlə insanın və minlərlə heyvanın həyatına son qoyub.
Bizim.Media Müsavat.com-a istinadən xəbər verir ki, Nyos gölü dəniz səviyyəsindən 1091 metr yüksəklikdə yerləşir və təxminən 1,48 kvadrat kilometr ərazini əhatə edib.
Gölün maksimum dərinliyi 210 metrə çatır, ölçüləri 1,9 kilometr uzunluğunda və 1,2 kilometr enindədir. Göl Kamerunun şimal-qərb bölgəsinin mərkəzi hissəsində, Oku vulkanik massivində yerləşir və Jonga çayının sol qoluyla qidalanır.
Nyos gölü təxminən 400 il əvvəl vulkanik fəaliyyət nəticəsində əmələ gəlib. Əvvəlcə lava və yeraltı sular toqquşaraq krater (maar) əmələ gətirib və sonra krater su ilə dolub. Gölün altında suyun alt qatlarında toplanan karbon qazını (CO₂) buraxan maqma kamerası var.
Nyos gölünün suyu təzyiq altında həll olan karbon qazı ilə doyub. Normal şəraitdə bu qaz gölün yüksək sıxlığı və dərinliyi səbəbindən suda qalır. Lakin tarazlıq pozulduqda (məsələn, zəlzələlər və ya güclü küləklər), CO₂ qəfildən sərbəst buraxılaraq zəhərli qaz buludu yarada bilər. Bu fenomen 1986-cı ildə karbon qazının sərbəst buraxılması nəticəsində insanların öldüyü faciəyə səbəb olub.
Həmin ilin avqust ayında fəlakətə səbəb ola biləcək bir neçə amil baş verib, çünki dəqiq səbəb hələ müəyyən edilməyib.
Tektonik aktivlik: Bu müddət ərzində bölgədə kiçik zəlzələlər müşahidə edilib ki, bu da gölün tarazlığını poza bilərdi.
Temperatur dəyişikliyi: Suyun temperaturunun artması karbon qazının həllolma qabiliyyətini azalda bilərdi.
Külək: Güclü küləklər su təbəqələrinin qarışmasına səbəb ola bilərdi ki, bu da qazın sızmasını şərtlədirərdi.
Bu amillərdən biri və ya onların kombinasiyası sudan qəfil karbon qazının ayrılmasına səbəb olub. Bu fenomen “limnik qazın buraxılması” kimi tanınır və gölün ətrafındakı yamaclardan sürətlə aşağı axan CO₂ buludunu əmələ gətirib. Qaz buraxıldıqda, gölün ətrafındakı düzənliklərdə karbon qazı buludu dolmağa başlayıb. CO2 havadan ağır olduğundan, yer səthində toplanaraq oksigeni sıxışdırıb.
Buludun olduğu yerlərdə insanlar və heyvanlar nəfəs ala bilməyiblər və tez bir zamanda huşlarını itiriblər. Bu proses sürətli baş verib: göl ətrafındakı kəndlərin bir çox sakini nə baş verdiyini anlaya bilməyib. Faciə 1700-dən çox insanın həyatına son qoyub və minlərlə heyvanın ölümünə səbəb olub. Yerli kəndlər tamamilə dağıdılıb: evlər tərk edilib və tarlalar becərilməmiş qalıb. Gölün ətrafı təcrid zonasına çevrilib.
Fəlakətdən sonra səbəbləri anlamaq üçün geniş tədqiqatlar aparılmağa başlanıb. Alimlər eyni hadisələrin Ruanda və Konqo Demokratik Respublikası sərhədindəki Kivu gölü kimi oxşar şəraitə malik digər su hövzələrində də baş verə biləcəyini aşkar ediblər. Nyos gölünün yaratdığı təhdidlərə cavab olaraq, Kamerun hakimiyyəti və beynəlxalq təşkilatlar riskləri minimuma endirmək və yerli əhalini qorumaq məqsədi ilə bir sıra hərtərəfli ehtiyat tədbirləri həyata keçiriblər.
Bu tədbirlər monitorinq, dezinfeksiya və təhsilin müxtəlif aspektlərini əhatə edib. Əsas təşəbbüslərdən biri göl monitorinq sisteminin yaradılması olub. Suda karbon qazı səviyyəsini və temperatur və təzyiq kimi digər vacib parametrləri davamlı olaraq izləmək üçün xüsusi sensorlar quraşdırılıb. Bu məlumatlar alimlərə və səlahiyyətli orqanlara gölün vəziyyətindəki dəyişikliklərə tez bir zamanda reaksiya verməyə imkan verir.
CO₂ səviyyələri təhlükəsiz hədləri aşmağa başlayarsa, qaz sızmalarının qarşısını almaq üçün tədbirlər görülə bilər. Bu yanaşma təkcə təhlükəsizliyi yaxşılaşdırmaqla yanaşı, həm də gölün dinamikasını daha dərindən anlamağa kömək edir. Nyos gölü unikal təbii abidədir və təkcə gözəlliyi ilə deyil, həm də potensial təhlükələri ilə diqqəti cəlb edir.
Bizim.Media
