ABŞ-da noyabrın 5-də keçirilən prezident seçkilərində qalib gələn Donald Tramp çox iddialı danışır. O, prezidentliyi dövründə ABŞ-ı sözün hər mənasında supergüc etmək istəyir. Bunun üçünsə mövcud idarəetmədən imtina edib, yeni çağırışlara qoşulmağı hədəfləyir.
Xaricə ötürülən milyardlardan imtina
Amerikada bir çoxları artıq anlayır ki, dünyanı daha əvvəlki kimi idarə etmək olmur.
Demokratiya “qamçısı” artıq o qədər də effektiv deyil. ABŞ dünyanı “demokratikləşdirmək” istəyərkən Çin dünyanın əsas əmtəəçisinə çevrilib. Bu gün dünyada istehlak edilən hər 3 məhsuldan ən azı biri “Made in China”dır. Belə getsə, yaxın illərdə Çin dünyanın iqtisadi “ağası”na çevriləcək.
Ona görə Tramp artıq əvvəlki ənənələrdən imtina etmək istəyir. Məsələn, Tramp bu günlərdə deyib ki, ABŞ Kanadaya ildə 100 milyard dollardan çox, Meksikaya isə 300 milyard dollara yaxın subsidiya verir:
“Biz belə olmamalıyıq, bu ölkələrə niyə subsidiya veririk. Subsidiyadan danışırıqsa, qoy onlar ştat olsunlar. Biz Kanada, Meksika və dünyanın digər ölkələrinə subsidiya veririk”.
Bundan əlavə o, ABŞ-ın Şimali Atlantika Alyansından (NATO) çıxma ehtimalını istisna etməyib:
"Əgər onlar öhdəliklərini yerinə yetirsələr, Vaşinqtonun alyansda davamlı iştirak edəcək. Əks təqdirdə biz yoxuq”.
Nəzərə alaq ki, ABŞ NATO-nun əsas maliyyəçisidir. Qurumun illik xərcinin ən azı yarısını Pentaqon ödəyir.
Ümumilikdə isə ABŞ il ərzində bu və digər şəkildə əcnəbi təşkilatlara və dövlətlərə bir trilyon dollara yaxın yardım paylayır. Tramp da məhz bu yardımları azaltmaq və bütün diqqəti ölkənin iqtisadi gücünü artırmağa yönəltmək istəyir.
ABŞ-ın ümumi borcu 36 trilyonu keçib.
Ölkə iqtisadiyyatı defolt vəziyyətindədir. Ona görə də Tramp problemləri həll etmək və ABŞ-ı daha güclü iqtisadiyyata malik olan dövlətə çevirmək istəyir.
Bir məqamı qeyd edək ki, bəzi ölkələrdə siyasi-iqtisadi böhran yarananda dərin dövlət məsələyə müdaxilə edir. Belə vəziyyətdə əsasən ordu siyasi hakimiyyəti ələ alır.
Amma Amerikada vəziyyət bir qədər fərqlidir. Bu ölkədə dərin dövlət bir qayda olaraq milyarderlərin əliylə məsələyə müdaxilə edir. Ona görə də deyirlər ki, “ABŞ-da prezidenti milyarderlər seçir”.
Təsadüfi deyil ki, son seçkilərdə ABŞ-dakı milyarderlərin çox böyük hissəsi Trampı dəstəkləmişdi. Təkcə milyarder İlon Mask seçki kampaniyasında Trampa 260 milyon dorllarlıq yardım etmişdi. Daha bir fakt, Donald Trampın ABŞ prezident seçkilərində qalib gəlməsindən sonra investorlar Amerika səhmləri ilə işləyən fondlara təxminən 140 milyard dollar sərmayə qoyublar.
Tarixin ən bahalı “kabineti”
Yanvar ayında Ağ Evə qayıtdıqdan sonra Trampın seçdiyi ən azı 11 əsas mövqedəki şəxs ya milyarder statusuna malikdir, ya da milyarder xanımla ailə qurub və ya bu sərvətə yaxınlaşıb.
Nəticədə, ABŞ tarixində ən varlı administrasiya formalaşır – onların ümumi sərvət 340 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilib. Tramp daha üç milyarderi vəzifəyə təyin etməklə bu rəqəmi daha da artırmaq istəyir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, "Bayden"in kabinetində təmsil olunanların ümumi sərvəti 118 milyon dollar dəyərində qiymətləndirilir.
Trampın 2024-cü il administrasiyasının ən zəngin və ən məşhur üzvü isə "Tesla" və "SpaceX" şirkətlərinin rəhbəri, dünyanın ən varlı insanı İlon Maskdır.
Texnologiya sahəsində sərvəti 1 milyard dolları keçdiyi bildirilən Vivek Ramasvami ilə yanaşı, "SpaceX" və "Tesla" şirkətlərinin rəhbəri İlon Mask da hökumət effektivliyini artırmaq məqsədilə yaradılan və qısaldılmış adı "Doge" olan yeni strukturun rəhbəri təyin edilib. Bu qurumun əsas məqsədi dövlət xərclərini azaltmaqdır.
Mask, milli büdcədən 2 trilyon dollar qənaət etməyi vəd etsə də, bu məqsədə necə və hansı müddətdə nail olunacağı barədə detallı məlumat verməyib. Qeyd edək ki, nə Mask, nə də Ramasvami Senatın təsdiqinə ehtiyac duyacaq, çünki "Doge" rəsmi hökumət qurumu deyil.
Bundan başqa keçmiş "Dünya Güləş Əyləncəsi" ("WWE") icraçı direktoru Linda MakMahon təhsil naziri vəzifəsinə namizəd göstərilib. Onun həyat yoldaşı Vins MakMahonun sərvəti 3 milyard dollar təşkil edir.
Digər namizədlər arasında daxili işlər naziri vəzifəsinə Şimali Dakota qubernatoru və keçmiş iş adamı Daq Burqum, ticarət naziri vəzifəsinə "Cantor Fitzgerald" şirkətinin baş direktoru Hovard Latnik, xəzinə naziri vəzifəsinə isə Corc Sorosun keçmiş tərəfdaşı və hedge-fond meneceri Skott Bessent yer alır.
Bu şəxslərin ümumi sərvəti 10,7 milyard dollar dəyərindədir ki, bu da Trampın ilk kabinetindəki sərvətdən 4,5 milyard dollar çoxdur.
Senat təsdiqinə ehtiyacı olan digər namizədlər arasında daşınmaz əmlak maqnatı və Trampın kürəkəni Cared Kuşnerin atası Çarlz Kuşner Parisə səfir, investisiya bankçısı Uorren Stivens isə Londona səfir təyin olunub.
Bundan əlavə, kommersiya astronavtı və iş adamı Cared Ayzekman "NASA"nın rəhbəri vəzifəsinə, keçmiş senator və Trampın inauqurasiya komitəsinin həmsədri Kelli Lefler isə Kiçik Biznes Administrasiyasının rəhbəri vəzifəsinə namizəd göstərilib.
Orta Şərq üzrə nümayəndə kimi təyin olunan daşınmaz əmlak maqnatı və Trampın qolf tərəfdaşı Stiv Vitkofun sərvəti 1 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilir. Sosial Təminat Administrasiyasının rəhbəri vəzifəsinə təyin olunan Frank Bişinano isə ölkənin təqaüd və müavinətlərini idarə etməyə cavabdeh olacaq. "Fiserv Inc" şirkətinin prezidenti olan Bişinanonun sərvəti təxminən 974 milyon dollar olaraq qiymətləndirilir.
Trampın müdafiə nazirinin müavini vəzifəsi də daha bir milyarderə, "Cerberus Capital Management" şirkətinin həmsədri və özəl kapital investoru Stiven Faynberqə təklif etdiyi bildirilir. Onun şəxsi sərvəti bu ilin iyul ayında 4,8 milyard dollar olaraq qiymətləndirilib.
Faynberqin təklifi qəbul edib-etmədiyi hələlik məlum deyil.
DOGE nə deməkdir?
Federal bürokratiyanı məhv etmək və hökuməti özünə sadiq şəxslərlə təmin etmək üçün "Hökumət Effektivliyi Departamenti" ("DOGE") yaradılıb. Bu departamentin rəhbərliyini İlon Mask və Vivek Ramasvami həyata keçirəcək.
Mask və Ramasvami "Wall Street Journal"da dərc etdikləri məqalədə bir fəaliyyət planı təqdim ediblər. Onların bu təşəbbüsü hökuməti islah etmək üçün ilk cəhd deyil. Belə ki, 1980-ci illərdəki "Grace Komissiyası" kimi əvvəlki səylər böyük hüquqi maneələrlə üzləşərək uğursuz olub.
Bu gün "DOGE"nin uğur qazanıb-qazanmayacağı sual altındadır.
Əvvəla, "DOGE" nə departament, nə də komitə deyil. Onların federal işçiləri işdən çıxarmaq və ya agentlikləri bağlamaq səlahiyyəti yoxdur. Baxmayaraq ki, federal büdcədən 2 trilyon dollar qənaət etməyi planlaşdırdıqlarını elan ediblər. Bunun öhdəsindən gəlmək üçün müxtəlif taktikalar seçiblər. Əsas metodun isə işçilərin ixtisarı olacağı gözlənilir.
Daha təhlükəli məqam isə Maskın fərdi dövlət məmurlarını hədəf seçməsi və onlara qarşı onlayn qrupları qızışdırmasıdır. Mask, cari işçilərin könüllü şəkildə dövlət xidmətini tərk etməsinə səbəb olan qorxu mühiti yaratmaq niyyətindədir.
Təbii ki, ləğv ediləcək qaydalar illərlə davam edəcək məhkəmə işlərinə səbəb olacaq və biznes maraqları üçün qeyri-müəyyənlik yaradacaq. Əgər administrasiya öz məqsədlərinə çoxsaylı icra sərəncamları vasitəsilə nail olmağa çalışsa, bu, uğursuzluğa zəmin hazırlayacaq.
Xüsusilə də, 2028-ci ildə Demokratların hakimiyyətə qayıtması ehtimalı gerçəkləşərsə, bu addımların təsiri daha da dərin olacaq. Belə bir ssenari, “kiçik hökumət” ideyasını təbliğ edən mühafizəkarlığın zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Surxay Atakişiyev, Bizim.Media
