Bir vaxtlar sadəcə texniki detal kimi tanınan katalizator indi qara bazarda ən çox satılan detal olmaqla yanaşı sürücülər üçün ciddi problemə çevrilib. Son illərdə avtomobillərdə katalizatorun çıxarılması və oğurlanması Azərbaycanda geniş müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilib.
Ümumiyyətlə katalizator nədir, avtomobildən çıxarılanda nə baş verir və bu detal niyə “ölüxanalarda” (işlənmiş maşın detalları satılan qara bazar) əl-əl axtarılır? Əvvəlcə onu araşdıraq:
XIX əsrdə fransız mühəndislər kəşf etsə də 1930-cu ildə ABŞ-da patentləşdirilən bu texniki detal avtomobilin egzoz sistemində yerləşən bir hissədir. Onun işi çıxan tüstüdəki zərərli qazları (nitrogen oksid, karbon monoksid, hidrokarbonlar) daha az zərərli qazlara çevirməkdir – buna kataliz reaksiyası deyilir. Bu, həm də havanın çirklənməsinin azalmasına yardım edir. Əgər katalizator götürülərsə, maşından daha çox zərərli qaz çıxar. Maşında səs (uğultu) artır, ekologiya tələblərinə cavab vermir və texniki baxış zamanı cərimələnir.
Ən çox oğurlanan və oğurlandığı sübuta yetirilə bilməyən avtomobil detalı
Bu gün hansı “ölüxana”ya girsən müxtəlif qiymətdə və materialda katalizator tapmaq mümkündür. Bəzi az tanınmış avtomobil markaları üçün çətin əldə oluna bilər, amma xüsusilə hibrid maşınların katalizatoruna tələbat yüksəkdir. Əsasən Toyota Prius, Toyota Camry, Honda CR-V, Honda Accord, Subaru Outback, bundan başqa SUV və pikapların da katalizatorlarına sıx rast gəlmək mümkündür.
Sual yarana bilər ki, bu maşınların özü ayrı, katalizatoru niyə ayrı satılır?
Cavab: əksər hallarda oğurlanır. Hər nə qədər ürəkaçan cavab olmasa da bu məsələdə diqqətli olmaq lazımdır. Katalizator ən çox oğurlanan və oğurlandığı sübuta yetirilə bilməyən avtomobil detalıdır. Səbəbi də odur ki, katalizatoru çıxarmaq asandır. Sadə alətlərlə altından kiçik bir hissə kəsməklə bir neçə dəqiqədə çıxarıla bilər. Üstəlik katalizatorlarda VIN seriya nömrəsi olmur, buna görə oğurlanan hissə təqib olunmadan rahat satıla bilir.
Qeyd etdiyim kimi bazarda müxtəlif qiymətə satılsa əslində qızıl dəyərindədir. Alıcılar onu texniki hissə kimi alıb maşınlarında istifadə edirlər. “Lom” satıcılarına isə katalizorun tərkibi maraqlıdır: belə ki, onun tərkibində dəyərli metalları var. Katalizatorun içərisində platin, palladium və rodium kimi nadir və dəyərli metallar olur. Bu metalların qiyməti çox yüksəkdir, düzdür katalizatorlarırn içindən həmin materiallar çox az çıxır, amma yenə də toplu halında az sayılmaz.
Hazırda Azərbaycanda satılan, yaxud gətirilən katalizatorların təxmini qiyməti belədir: Sadə dəmir katalizatorlar (ikinci əl) – 150-400 manat, yeni sadə katalizator (xaricdən özü gətirəndə) – 300-500 manat, orijinal (rəsmi servisdən) – 2000-2500 manat. Metal kimi qiymət 800-3000 manat arasında dəyişir. Bu qiymətlər əsasən Bakı və ətraf şəhər/qəsəbələr üçün keçərlidir, satış mənbəsi, hissənin vəziyyəti və avtomobil modelinə görə dəyişə bilər.
Şəfiqə Şəfa, Bizim.Media
