Texnologiya həyatımızın hər məqamında var: məişətdən tutmuş, nəqliyyata qədər.
Telefonlarımızda Siri, Alexa, Google Assistant, ictimai nəqliyyatda səsləndirilən bələdçilər və səsli axtarış sistemləri artıq gündəlik həyatımızın bir hissəsinə çevrilib. Amma diqqət etsək görərik ki, bu sistemlərin çoxu qadın səsi ilə danışır. Səhər oyanırıq, çatbotta axtarış aparırıq, telefonda zəng edirik – hər yerdə tanış, yumşaq qadın səsi...
Sual yaranır: Niyə? Bu psixoloji təsir effekti üçündür, marketinq, ya sui-istifadədir?
Kapitalizm qadının bədənindən ayrı, səsindən bir ayrı olaraq qazanc götürür.
Əslində bu mövzu sosioloqları qarşı-qarşıya qoyub: bəziləri bunu tarixi və sosial amillərin nəticəsində qadınların cəmiyyətdə dominant mövqe tutması ilə əlaqələndirir. Digərləri isə cinsiyyət ayrı-seçkiliyinin burda da öz sözünü dediyini göstərirlər. Onların fikrincə, bu yolla qadınlar “xidmət göstərən” obrazında təqdim edilir. Yəni kapitalizm qadının bədənindən ayrı, səsindən bir ayrı olaraq qazanc götürür.
Qadınlar tarixən “köməkçi” rollarda təqdim olunub (sekretarlıq, xidmətçi, operator və s.). Qadın səsini itaəttkar və daha yumşaq kimi təqdim ediblər. Bu isə gender stereotiplərini gücləndirir.
Tarixə nəzər salaq: texnoloji inqilabın başlanğıcında ilk telefon operatorları kişilər olub. 1800-cü illərin sonlarında telefon şirkətləri kişi operatorları qadınlarla əvəz etməyə başladılar. Şirkətlər qadınları daha səbirli və nəzakətli görürdülər. İş uzunu saatlarla eyni ifadələri təkrarlamaq, zəngləri əlaqələndirmək və sakit, mülayim bir ton saxlamaq tələb edirdi. Qadınlar beləcə sənaye standartına çevrildi.
Düzdür, sonrakı texnoloji inkişaf kişilərə üstünlük verdi. 1920-ci illdə radioda qadınların səslərinin “qıjıldayan” olduğunu iddia edirdilər. Erkən audio sistemlər kişi səsləri ətrafında dizayn edilmişdi və qadın nitqində yüksək tezliklər tez-tez itirdi. 1927-ci ildə Bell Laboratoriyası dəqiqləşdirdi: 300-dən 3400 Hz-dək diapozonda kişi səsləri daha yaxşı və aydın işləyirdi.
Almaniya və İranda qadın səsi niyə qəbulolunmazdır?
Sonralar isə həm marketinq, həm psixoloji tələblər yenidən qadın səslərinə üstünlük verdi. İnsanlar qadın səslərini istilik və inamla əlaqələndirirdilər. Amma tərs müştərilər də az deyildi.
Məsələn, “BMW hadisəsi”ni xatırlayaq: BMW markası Almaniyada qadın səsi olan ilk GPS sistemini işə salanda kişi sürücülər ondan imtina etdilər. Onlar qadından göstəriş almaq istəmirdilər. Yaxud bu yaxınlarda İranın ali rəhbəri Əli Xameneyi süni intellektlə qadınların səsinin dinlənilməsinin haram olduğunu demişdi.
Amma günümüzdə kişili-qadınlı hamı bu qadın “göstəriş”lərinə əməl etməli olur. Çünki şüur altına yeridilmiş vərdiş çoxluğa adi və qəbuledilən görünür. Bu isə idarəçilik sistemində ən asan və əlçatan üsuldur.
Şəfiqə Şəfa, Bizim.Media
